X
تبلیغات
رایتل

مقصود فراستخواه

فضایی میان ذهنی برای اطلاع رسانی دیدگاه ها و اطلاع یابی از ملاحظات خوانندگان

آن چیست که می خوانندش روشنفکری دینی؟


روشنفکری دینی حق دارد که بحث انگیز باشد! اما درهرحال  فهمیدنی است

گفتگویی در مجله مهرنامه با عمادالدین باقی و مقصود فراستخواه

منتشر شده در  مهرنامه 33 پایان دی 92 صص164-171

متن کامل گفتگو را از اینجا دریافت کنید

 

قسمتهایی برگرفته از سخنان فراستخواه در این گفتگو:

من به زبان شخصی قائل نیستم. زبان امری اجتماعی است. واژه ها تاریخ دارند. به صورت اجتماعی شکل می گیرند وبه معانی خاصی دلالت می کنند. واژۀ روشنفکری به معنای خاص آن واژه ای جدید ومربوط به دنیای مدرن است. همانطور که «روشنفکری دینی» نیز در داخل گیومه به نحلۀ واقعا موجودی در جامعه معاصر ایران دلالت می کند.... مفاهیم را نمی توان از تاریخ خود جدا کرد و در تاریخ دیگری با آنها بازی کرد! بهتر است آن را تاریخمند استعمال کنیم.

روشنفکری دینی فقط در  یک منطق طیفی وفازی قابل درک است که در آن چیزهای متفاوت بدون اینکه از متفاوت بودن دست بردارند با هم زندگی  می کنند ، باهم تکه دوزی می شوند. به یکدیگر وصله دوزی یا حتی سرهم بندی می شوند. بدین ترتیب مفاهیم به هم آمیخته می شوند و طیف رنگین کمانی تشکیل می شود.... برخی از این  سنتزها نیرومند  وعمیق اند و برخی نیز تلفیق های آبکی و سطحی اند! منطق فازی ، منطق  ابهام است و این ابهام، از ابهام و غموضی است که در امور واقع  جریان دارد. امور واقع ساده و تک بعدی نیستند و در نتیجه نمی توان آنها را با منطق دوتایی به نحو رضایتبخشی توصیف کرد.

روشنفکری دینی، منطقه ای خاکستری از آمیخته شدن روشنفکری و دین ورزی است . کسانی وجماعاتی در این منطقه به سر می بردند و افت وخیز می کنند که هم کم وبیش دارای احوال و تجربه های دینی اند و هم از دینداری جامعه وحتی دینداری خود مدام فاصله انتقادی وکم وبیش روشنفکرانه  می گیرند. ترس ولرز دارند چه از نوع سوژگی درباب دین و چه درگیری  هرمنوتیک یا وجودی و اگزیستانسیل.

 اگر در عالَم، فقط دین گرایان ارتدکس یا سنت گرایان بودند و یا فقط سکولاریست ها بودند و این حالت دگرواره که روشنفکری دینی است وجود نداشت ، این باب از تنوعات امور عالم بسته  ومکتوم می ماند و روزنه ای به یک منطقه وجودی ومعرفتی ورفتاری برآمده از ترکیب تجدد ودین اندیشی گشوده نمی شد. اگر روشنفکری دینی نبود، یک معرفتی در انبان معرفت بشری به وجود نمی آمد و به قول معروف یک چیزی را کم داشتیم.

«روشنفکری دینی» در داخل گیومه،  موقعیت و موجودیت مرزی است. اتفاقا بسیار بحث انگیز و پرمناقشه هم هست. اصولا روشنفکری دینی حق دارد که بحث انگیز باشد! اما درهرحال  فهمیدنی است. رویدادی اصیل است. چه اینکه آن را می توان یک تب و تاب، سلوک و یا تنش اصیل دانست و یک امر تصنعی «من درآوردی» نیست!

روشنفکری دینی نه یک عنوان ومنزلت ونه یک انگ و برچسب (label) است... برای وقوف بهتر به حیات واحوال وسوانح ایام روشنفکری دینی،  وبرای فهمیدن واکتشاف این پویشها و کوشش ها چرا که از روش های پدیدارشناختی استفاده نکنیم.

روشنفکران دینی کم وبیش حیات  واحوال و تنش های دینی دارند و به تعبیر مردم شناسان، به دین از منظر امیک ونه اتیک می نگرند. در عین حال کم وبیش ،تنش های آگاهی انتقادی هم دارند و مدام می خواهند فاصله بگیرند ودر گیر بشوند با خود و با قوم. به دلیل حس ها و آگاهی های دردناک و دل نگرانی هایی که دارند.

مردمان دیندار  همانطور که تجربه ایمان واعتقاد را دارند تجربه هایی نیز از شک وابهام واعتراض دارند شک درباره انواع موضوعات دینی وپرسیدن حتی از کارخداوند متعال. پس مردم دیندار، روشنفکران دینی را عددهایی از جنس خودشان می بینند که فقط با حروف درشت نوشته شده اند.

روشنفکری دینی در ایران در دو مسیر گسترش یافته است.  در مسیر نخست ، روشنفکری دینی به معنای کلاسیک آن تنوع گونه شناختی پیدا کرده است ودر مسیر دوم، کار حتی از تنوع نیز، فراتر رفته و روشنفکری دینی، توسّع پیدا کرده است . در این مسیر دوم که مربوط به دورۀ متأخر است روشنفکری دینی هرچند رقیق تر شده است اما تا درون حوزه ها واینجا وآنجا تسرّی یافته است ونژادهای تازه ای پدید آورده است....  روشنفکری دینی این بار با توسّع معنایی بیشتری خود را بازتولید می کند مثلا از ساحت فلسفه وکلام جدید حتی به ساحت فقه وافتا نیز می رسد و نوعی روشنفکری فقهی در شیعه به وجود می آید .... موقعیتها ومخاطبان متفاوت است که مؤلف های مختلف را می سازند. سروش گوشه دلی در سنت دارد . کما اینکه منتظری نیز سودای تغییر و تجدد و رهایی ای در سر.

 روشنفکری دینی موجودیتی طیف گون است که نه تنهامرتب تنوع پیدا می کند بلکه توسع نیز می یابد، اتّساع وکشیدگی پیدا می کند و حتی اگر از در رانده می شود از دریچه ها برمی گردد و تسری می یابد. چون  این منطق ِ تنش یک جامعه برای سازگاری با تغییرات و برای تحول ورهایی است.

میلی عجیب در تاریخ هست و بر اساس این میل ، هر تمدنی توسط همان هایی متحول می شود که آن تمدن را به وجود آورده اند. بنابراین می توانیم بفهمیم که چگونه تحول دین  وعرفی شدن آن و اتفاقات دیگر به دست خود دینداران روی می دهد.

درون و بیرون دین همیشه قابل مناقشه است و محل بحث است وبه اصطلاح ، پسینی است . ... برمبنای یک دیدگاه هژمونیک وبا گفتمانی رایج ومسلط ، نمی توان مرز میان درون وبیرون دین را  به طور نهایی خط کشی کرد

منطقا روانیست که تجربه دینی وامر دینی و زندگی دینی را به متن دینی، و متن دینی را به فقه یا مشرب نقلی فروبکاهیم. هر چند که به این امر نیز وقوف دارم که اسلام یک دین متنبنیاد است متفاوت با سنتهای بودایی یا کنفسیوسی.

دین همواره از طریق انواع سنتهای فکری توضیح داده می شد. ما همواره در سنتی معرفتی به سر می بریم. دین نه در خلأ فهمیده می شود ونه در خلأ به آن عمل می شود. ما برای توضیح امور به سنت های معرفتی وزبانی نیازمندیم. حتی وقتی نیز می خواهیم نقد بکنیم به هرحال از امکانهای یک سنت حتی برای نقد محدودیتهای آن سنت بهره می گیریم... . وروشنفکری دینی نیز سنت فکری واجتماعی درحال ساخته شدن برای توضیح امر دینی در مواجهه با مسائل امروزی است و مکانی برای نقد است.

تاریخ ارسال: جمعه 25 بهمن‌ماه سال 1392 ساعت 07:18 ب.ظ | نویسنده: م فراستخواه | چاپ مطلب
نظرات (7)
شنبه 26 بهمن‌ماه سال 1392 01:14 ق.ظ
صامتی
امتیاز: 0 0
لینک نظر
سلام استاد وقتتان پر برکت
چند گاهی است منتظر پاسخ شما هستم .ایمیل می زنم اما ظاهرا در گردش ایام شما جایی برای اغیار نیست.شاید نشانی را گم کرده ام.راستی خانه دوست کجاست؟
پاسخ:
سلام بر دوست محقق عزیز ببخشید احتمالا گرفتاری های درس وپایان نامه های ترم مانع از دیدن پیام شما شده است...می روم و سرفرصتی جعبه پیام را می گردم عزیز
درود برشما
یکشنبه 27 بهمن‌ماه سال 1392 08:22 ق.ظ
پدر
امتیاز: 0 0
لینک نظر
با سلام:
لطفا اگر مقاله یا پزوهشی پیرامون درون وبیرون دین هست معرفی کنید ..با درود فراوان
پاسخ:
دوست محقق عزیز سلام وممنون از طرح بحث الان به مقاله خاصی حضور ذهن ندارم
سه‌شنبه 29 بهمن‌ماه سال 1392 07:58 ق.ظ
مصطفی
امتیاز: 0 0
لینک نظر
شادابی و سرسبزی نثارتان....
شواهد حکایت از آن دارند که امر تحول وتغییرات دینی چه حال وچه در گذشته نامحتمل نیست به نظر جنابعالی این تغییرات از کجای دین آغاز شده ونهایتا به کجا منتهی خواهد شد؟
وقت عالی خوش...
پاسخ:
با سلام دوست ارجمند ممنون از سؤال لطفا در وبلاگ اینجانب به بحث آینده دینداری که در انجمن جامعه شناسی بحث کرده ام مراجعه فرمایید ونقد کنید وارادتمند
جمعه 2 اسفند‌ماه سال 1392 06:55 ب.ظ
پدر
امتیاز: 0 0
لینک نظر
سلام بهاری نثارتان....
آیا اضافه کردن پسوند دینی روشنفکر غیردینی را دینی میکند ؟ بعبارت دیگر مرز بین روشنفکر دینی و غیر دینی در کجاست؟
پاسخ:
با سلام خدمت دوست محققم در مقوله روشنفکری این وبلاگ چند مطلب درج شده است و در این خصوص بحثهایی شده است در برخی از آنها...دینی می تواند صفت یا قید باشد ومابقی یا ها.....با بهترینها
شنبه 3 اسفند‌ماه سال 1392 10:40 ق.ظ
نامه های حوزوی
امتیاز: 0 0
لینک نظر
سلام وادب خدمت استاد بزرگوار
مطالب شما را معمولا دنبال میکنم، طلبه حوزه علمیه قم و فارغ التحصیل ارشد علوم سیاسی هستم.
بسیار دوستدارم با حضرتعالی گفتگویی در موضوع طلبه ها و حوزه علمیه داشته باشم اگر مقدور باشد بسیار خوشحال خواهم شد.
موضوع پژوهش من: نگاه اندیشمندان بیرون از حوزه به حوزه علمیه

09196745631 رضا تاران
شرمندم از بابت اینکه نحوه ارتباط رسمی با حضرتعالی رو نمیدونم. امیدوارم خدمتتون جسارت نباشه.
پاسخ:
سلام بر دوست محقق عزیز...محققی با دو تجربه عزیزوشریف معرفتی...چقدر مشتاقم همصحبتی با آن عزیز داشته باشم ...دریغ که اکنون گرفتارم به امیدی که بعد از تعطیلات آغاز سال پیش رو بتوانیم با هم گفتگو بکنیم...بدرود وبا احترام
پنج‌شنبه 22 اسفند‌ماه سال 1392 10:19 ب.ظ
علی اکبری پروشی
امتیاز: 0 0
لینک نظر
وبلاگ خوبی است . مطالب متنوعی دارد.به وبلاگ "اندیشه برتر" که در مورد مسائل سیاسی ، اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی ، آموزش و پرورش و بازنشستگان بخصوص فرهنگیان بازنشسته مطلب می نویسد مراجعه نمایید ، که نگاه کردن شما از وبلاگمان ما را خوشحال وتلاشمان را در این راه بیشتر خواهد کرد. بلکه با همت شما بتوانیم بعضی از مسائل جامعه مان را برسی ومشکلات آنها را با هم موشکافی و راه حلّی برای آنها پیدا کنیم. اخیراً مقاله ای در موضوع زبان مادری نوشته شده ، که این مقاله از چندین مقاله ای است که بعداً درج می شود و نامه ای از آموزش پرورش در مورد حل یکی از مطالبات چندین ساله فرهنگیان بازنشسته درج شده است ، زحمت کشیده این نامه را برای بازنشستگان ارسال نمایید تا آنها نیز خوشحال شوند. از نظرات شما استقبال و بنده را سرافراز می کنید .متشکرم. http://paroosh.blogfa.com/
پاسخ:
سلام بر دوست محقق عزیز ...نازنین زنده باشید و پیوسته در کار ایجاد خیر وفضیلت ومنفعت برای مردمان....درود برشما
سه‌شنبه 26 فروردین‌ماه سال 1393 09:57 ب.ظ
حسن زاده بارانی
امتیاز: 0 0
لینک نظر
سلام استاد بزرگوار
همیشه به وبلاگ شما سرکی می کشیدم و مطالبی را که در حوزه آموزش عالی درج می کردید را مرور می کردم. امروز تیتر این نوشتار شما مرا تا آخر حرف هایتان با خود کشاند و مرا به دورانی برد که شک خانمان سوزی انباشته هایم را خاکستر کرد و من از آن روز، همچنان یک روز آب بر آتش می نشانم و روز دیگر هیزم به آن می افکنم ...
موفق باشید
پاسخ:
عزیز نازنین دوست بافکر من سلام وبهترینها نثارتان ...آری آری زنده باید زیست در آنات میرنده....نیازمند نقدها ونظرهای تان
نام :
پست الکترونیک :
وب/وبلاگ :
ایمیل شما بعد از ثبت نمایش داده نخواهد شد