مقصود فراستخواه

فضایی میان ذهنی در حوزه عمومی نقد و گفت وگو

مقصود فراستخواه

فضایی میان ذهنی در حوزه عمومی نقد و گفت وگو

فلسفه دانشگاه در ایران؛ از بازخوانی سنت‌های فکری تا پرسش از ایده و هویت آموزش عالی

 | آخرین بروزرسانی: ۱۴۰۵/۸/۲۸ | 

در نشست نقد و بررسی کتاب «فلسفه آموزش عالی» اثر دکتر مقصود فراستخواه که در مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی برگزار شد، دکتر علی خورسندی ، دکتر رضا ماحوزی، دکتر مالک شجاعی جشوقانی و دکتر حمیدرضا نمازی از منظرهای فلسفی و تاریخی به بررسی مبانی و روایت‌های شکل‌گیری آموزش عالی پرداختند و با طرح نقدهایی درباره غلبه نگاه جامعه‌شناختی و اروپا‌محور، بر ضرورت بازشناسی سنت‌های فکری ایران، توجه به تجربه‌های مغفول در تاریخ دانشگاه و تبیین هویت مستقل آموزش عالی ایران تأکید کردند.

و 

اینجا 

 

به گزارش روابط عمومی موسسه نشست نقد و بررسی کتاب «فلسفه آموزش عالی» اثر دکتر مقصود فراستخواه به همت دبیرخانه نشست های حل مسائل آموزش عالی به میزبانی موسسه برگزار و استادان و صاحب‌نظران از منظرهای مختلف فلسفی، تاریخی و جامعه‌شناختی به واکاوی مبانی دانشگاه و آموزش عالی پرداختند. نسبت ایده دانشگاه با واقعیت و ساختارهای آن، تأثیر عوامل اجتماعی و سیاسی بر تحولات فکری ایران، جایگاه سنت‌های فلسفی و معرفتی ایرانی، غلبه نگاه اروپا‌محور در مطالعات آموزش عالی و ضرورت بازشناسی صدای مستقل ایران در فلسفه دانشگاه، از مهم‌ترین محورهای مطرح‌شده در این نشست بود.
 

دکتر علی خورسندی، رئیس مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی نیز، در سخنان خود ضمن خوشامدگویی به استادان و حاضران، کتاب «فلسفه آموزش عالی» را اثری ارزشمند و‌کم‌نظیر در شرایطی دانست که آموزش عالی ایران با روزمرگی‌های اداری و مالی و سازمانی متعددی مواجه است. وی با اشاره به کمبود آثار فلسفی در حوزه آموزش عالی، قوت بنیادین متن را اجتماعی‌کردن فلسفه آموزش عالی دانست و گفت، انتشار چنین اثری را اتفاقی مهم برای این حوزه ارزیابی کرد و از دکتر فراستخواه به دلیل پرداختن به تأمل عمیق فلسفی درباره دانشگاه و آموزش عالی قدردانی کرد.خورسندی با تأکید بر ارزش ادبی و بلاغی کتاب و استاندارد بالای نگارش آن، گفت این اثر از جمله کتاب‌هایی است که می‌توان بارها به آن مراجعه کرد و از آن آموخت. وی با بیان اینکه قصد ندارد در جایگاه منتقد به معنای متعارف قرار گیرد، چند ابهام و پرسش را برای گشودن باب گفت‌وگو مطرح کرد.

 

وی نخستین پرسش خود را به نسبت میان فلسفه آموزش عالی، تاریخ آموزش عالی و تاریخ اجتماعات علمی اختصاص داد و گفت در کتاب، تأملات فلسفی، تاریخی و توصیف وضعیت‌های موجود در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند، اما تفکیک روشی روشنی به معنای فلسفی کلام یعنی از جنس تفلسف و فلسفیدن میان این حوزه‌ها کمتر دیده می‌شود. به اعتقاد وی، یکی از پرسش‌های محوری فلسفه دانشگاه را پرسش از نسبت میان فهم نظری «ایده دانشگاه» و تحقق عینی «ماده» دانشگاه در ایران بیان کرد که می‌توانست به شکل عمیق‌تری بحث و بسط داده شود.

 

رئیس مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، با طرح این پرسش که «آیا می‌توان ادعا کرد دانشگاه داریم، بی‌آنکه پیش‌تر درباره ایده دانشگاه اندیشیده باشیم»، تأکید کرد که فلسفه دانشگاه نباید صرفاً به پرسشگری یا روایت تاریخی پیدایش دانشگاه محدود شود. فلسفه آموزش عالی باید ماهیت دانشگاه، نسبت آن با قدرت، دولت و جامعه و پرسش از چیستی دانشگاه را نیز در مرکز توجه قرار دهد.

وی در ادامه، قطب بندی فلسفه‌ به «خیر و شر» یا «امید و بیم» را جای تامل دانست و گفت، تقابل میان دو برساخت «آرمان‌شهری» و «ویران‌شهری» از دانشگاه را مطرح کرد و توضیح داد که ارائه احکام کلی به فلسفه آموزش عالی بویژه اگر دوگانه دکارتی را نمایندگی کند، در ایران احتمالا راه به‌جایی نمی‌برد و چنین احکام کلی ممکن است چندان هدایت‌کننده نباشد. ایشان پرسشی را مطرح کرد، این تمایز دوگانه فلسفی واقعا چه چیزی در دانشگاه را نمایندگی می کند؟ مثلا دانشگاه کارآفرین می‌تواند از حیث ارتباط با جامعه و نوآوری خوب و قابل تحسین باشد، اما از منظر تجاری‌شدن دانش و تضعیف استقلال علمی مذموم و مخاطره‌آمیز باشد؟! فلسفه آموزش عالی امروز ما چه نظری درباره چنین تعارضاتی دارد؟

به گفته وی، این دوگانه را می‌توان در نسبت میان تعارض دوگانه «بیم و امید» و در مواجهه با وضعیت‌های متعارض آموزش عالی نیز بررسی کرد. مثلا چگونه می‌توان دانشگاهی ساخت که در شرایط وجود منطق‌های متعارض مانند معرفت، دولت، قدرت، اقتصاد و جامعه و حوزه عمومی همچنان هویت و استقلال دانشگاه را حفظ کرد؟ این اثر علمی چه موضعی در مورد چنین پرسش های متعارضی دارد؟ دکتر خورسندی با طرح‌ پرسش‌های بنیادی ادامه داد، در این کتاب یک سری پرسش بنیادین فلسفه آموزش عالی غایب هستند. از جمله: اصولا چرا دانشگاه ایرانی باید وجود داشته باشد؟ دانشگاه باید چه نوع دانشی و با چه معیارهایی و برای چه غایاتی تولید کند؟ چه ساختار و نظام حکمرانی برای فهم نظری ایدۀ دانشگاه و تحقق ماده دانشگاه مناسب است؟ و  دانشگاه ایرانی چه نسبتی با انسان، جامعه، دولت، اقتصاد و آینده ایران دارد؟

خورسندی همچنین با اشاره به برخی مباحث کتاب درباره سنت فلسفی ایران و اسلام، نسبت دادن ویژگی‌های منفی به این سنت‌ها را نیازمند احتیاط و پشتوانه شواهدی متوازن دانست. وی بیان کرد کتاب در این قسمت دچار نوعی عدم توازن میان شواهد موافق و مخالف شده است. برای مثال، در همان تمدنی که استاد از غلبۀ شهود بر عقل سخن می‌گوید، سنت‌های نیرومند منطق، ریاضیات، فلسفۀ مشاء، پزشکی تجربی، نجوم رصدی و روش‌شناسی علمی نیز وجود داشته‌اند. به‌علاوه، تمایز میان فلسفه، عرفان و علم را نباید به‌گونه‌ای به کار برد که گویی این سنت‌ها ضرورتاً در تقابل با یکدیگر بوده‌اند. بهتر است این هفت ویژگی به‌عنوان «فرضیه‌های تفسیری» یا «الگوهای تاریخی قابل آزمون» معرفی شوند، نه صفات ذاتی یک تمدن. سپس برای هر ویژگی، شواهد موافق و مخالف و نمونه‌های تاریخی نقض‌کننده نیز ارائه شوند. این کار از تبدیل تحلیل تاریخی به ذات‌گرایی فرهنگی جلوگیری می‌کند.

 

وی در این خصوص و در زمینه ایده لامکانی آموزش عالی در ایران، بر ضرورت توجه به سنت‌های فلسفی و معرفتی ایران در دوره‌های مختلف، از دوران باستان تا دوره اسلامی، تأکید کرد و گفت اگرچه ممکن است درباره وجود یک ایده یا فلسفه منسجم از آموزش عالی در همه این دوره‌ها تردید وجود داشته باشد، اما نمی‌توان از وجود مکان‌ها، نهادها و کالبدهای مشخص برای آموزش عالی و انتقال دانش در تاریخ ایران غفلت کرد. تعبیر لامکانی آموزش عالی، اگر به معنای فقدان نهادهای آموزشی و علمی پایدار باشد، از نظر تاریخی قابل دفاع نیست. در این حوزه، مدارس، نظامیه‌ها، کتابخانه‌ها، رصدخانه‌ها، بیمارستان‌ها، حلقه‌های درس و نهادهای وقفی وجود داشتند. این نهادها در بسیاری موارد دارای منابع مالی، ساختارهای مدیریتی، جایگاه‌های آموزشی و سازوکارهای نسبتا پایدار بودند. بنابراین ایده لامکانی آموزش عالی در «ایران زمان بزرگ» جای تامل بیشتری است.

 

خورسندی در پایان، با تأکید بر اهمیت انتشار این کتاب برای آموزش عالی ایران، دیدگاه خود را درباره نقش دانشگاه در جامعه و نسبت آن با تاریخ مطرح کرد و گفت: دانشگاه فقط در جامعه ساخته نمی‌شود، بلکه جامعه خود را در دانشگاه بازتولید می‌کند. دانشگاه، در معنای عمیق فلسفی خود، یکی از جاهایی است که جامعه می‌تواند خود را بازآفرینی نماید. ایشان بیان کردند، به عقیده من فلسقه آموزش عالی در معنای بسیار عمیق خود اندیشیدن به چنین امکانی است. امکان آنکه دانشگاه صرفاً محصول تاریخ و جامعه نیست. دانشگاه سازنده تاریخ و خود جامعه و آینده آن است.

 

خورسندی در پایان بیان کرد، چه نیکوست که امروز در چنین وضعیتی قرار داریم؛ وضعیتی که منتقدی، بی‌هراس در برابر مؤلفی می‌نشیند و آرای او را به پرسش می‌کشد! این اتفاق، حسی دلگرم‌کننده در من برمی‌انگیزد. حسی که بیش از پیش باورم می‌دهد که انتخاب ماندن در این اقلیم و ساختن آن در کنار یکدیگر، انتخابی شایسته و مقدس است.

 

صدای مستقل ایران در فلسفه آموزش عالی هنوز به‌روشنی شنیده نمی‌شود

دکتر رضا ماحوزی ضمن قدردانی از انتشار کتاب «فلسفه آموزش عالی»، آن را گامی رو به جلو در طرح مباحث فلسفه دانشگاه و فلسفه آموزش عالی در ایران دانست و ابراز امیدواری کرد که نقدها و گفت‌وگوهای این نشست به روشن‌تر شدن ابعاد این حوزه کمک کند.

وی در بررسی ساختار کتاب، مطالب آن را در سه بخش دسته‌بندی کرد و توضیح داد که بخش نخست، پیش از صفحه ۱۰۳، و بخش پایانی کتاب، به‌ویژه صفحات ۲۰۴ تا ۲۰۸، از نظر او پیوندی محتوایی دارند. به اعتقاد ماحوزی، دکتر فراستخواه در این بخش‌ها، بدون آنکه صریحاً چنین هدفی را اعلام کند، به نوعی تبارشناسی وضعیت کنونی آموزش عالی ایران می‌پردازد.

وی با اشاره به چهار عامل مطرح‌شده در کتاب درباره شکست پروژه دانشگاه در ایران، شامل غلبه سنت دینی، تصوف، دولت مستبد و فقدان اجتماع پویا، گفت این عوامل در کنار ویژگی‌هایی که نویسنده در بخش‌های آغازین کتاب برای تاریخ آموزش عالی ایران برمی‌شمارد، چارچوبی برای تحلیل تاریخی وضعیت دانشگاه فراهم می‌کنند.

ماحوزی، غلبه نگاه جامعه‌شناختی در تحلیل کتاب را یکی از ویژگی‌های اصلی آن دانست و توضیح داد که در این رویکرد، وضعیت فکری و معرفتی اندیشمندان ایرانی، چه در دوره پیش از اسلام و چه در دوره اسلامی و معاصر، تا حد زیادی با ارجاع به عوامل بیرونی و به‌ویژه شرایط اجتماعی تبیین می‌شود. وی با اشاره به دوگانه ابن‌رشد و ابن‌عربی در کتاب، این پرسش را مطرح کرد که چه عواملی موجب شده‌اند در تاریخ فکری ایران، یک نوع نگاه بر نگاه دیگر غلبه پیدا کند و چگونه مناسبات اجتماعی و قدرت سیاسی در تقویت نگاه فقه‌محور و محدود شدن جایگاه عقل فلسفی مؤثر بوده‌اند.

وی در ادامه، با تأکید بر ضرورت تفکیک تحلیل جامعه‌شناختی از تحلیل فلسفی، گفت ایران دارای سنت‌های قدرتمند فلسفی در حوزه‌های وجودشناسی و معرفت‌شناسی است؛ سنت‌هایی که از حکمت خسروانی و فلسفه اسلامی تا اندیشه متفکرانی همچون فارابی و ابن‌سینا و جریان‌های فکری معاصر امتداد یافته‌اند. به اعتقاد وی، توجه مستقل به این ظرفیت‌ها می‌تواند به تحلیل متفاوتی از جایگاه عقل و تلاش‌های فلسفی در تمدن ایرانی منجر شود.

این ناقد همچنین به مقایسه تاریخ آموزش عالی ایران و غرب در کتاب اشاره کرد و گفت نویسنده با استفاده از تمایز میان دانشگاه «گاه‌دار و مکان‌دار» و دانشگاه «بی‌گاه و بی‌مکان»، به نقش تحولات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در تداوم سنت دانشگاهی در غرب پرداخته است. وی با اشاره به تجربه تاریخی دانشگاه پاریس و شکل‌گیری دانشکده فلسفه در پی منازعات میان دانشکده الهیات و دانشکده صناعت، توضیح داد که حتی در تاریخ دانشگاه‌های اروپایی نیز مناسبات میان سنت دینی، قدرت سیاسی و جریان‌های عقلانی، پیچیده و همراه با تعارض بوده است.

ماحوزی با اشاره به تجربه دانشگاه در اروپا، از جمله جایگاه اندیشه‌های فلسفی در حاشیه دانشگاه و دشواری‌های متفکرانی همچون کانت برای طرح مباحث فلسفی در محیط دانشگاهی، تأکید کرد که تحولات فکری و دانشگاهی را نمی‌توان صرفاً با یک روایت خطی و ساده توضیح داد.

وی در بخش دیگری از نقد خود، به ضرورت تفکیک میان «فلسفه دانشگاه» و «الگوهای دانشگاهی» پرداخت و گفت در بخش دوم کتاب، مباحث فلسفی و الگوهای دانشگاهی در مواردی درهم‌تنیده شده‌اند؛ در حالی که بهتر بود نویسنده به‌روشنی مشخص کند کدام مباحث ناظر بر فلسفه دانشگاه و کدام‌یک مربوط به الگوهای دانشگاهی هستند که از آن مبانی فلسفی تغذیه می‌کنند.

ماحوزی همچنین به بحث کتاب درباره الگوی آموزش عالی چین اشاره کرد و گفت نویسنده در بررسی تجربه چین، با توجه به مؤلفه‌هایی همچون همبستگی اجتماعی و تفاوت آن با فردگرایی غربی، امکان شکل‌گیری نوعی فلسفه آموزش عالی متمایز را مطرح می‌کند. وی اظهار کرد که انتظار داشته است همین رویکرد در بررسی تجربه ایران نیز دنبال شود و ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی و تاریخی ایران به‌عنوان یکی از صورت‌های متمایز تجربه شرقی، با تفصیل بیشتری مورد بررسی قرار گیرد.

وی در ادامه، با اشاره به مباحث کتاب درباره فلسفه‌های بیم و امید و خیر و شر، بر ضرورت توجه هم‌زمان به دو سویه آرمان و واقعیت در تحلیل فلسفی دانشگاه تأکید کرد. به گفته وی، نه باید چنان در ایده‌های آرمانی غرق شد که زخم‌ها و مسائل واقعی آموزش عالی نادیده بمانند و نه باید چنان به تحلیل اجتماعی و مدیریتی محدود شد که تصویری از وضعیت مطلوب دانشگاه ارائه نشود.

ماحوزی پیشنهاد کرد در بررسی فلسفی دانشگاه، هم به ایده کلی و مطلوب دانشگاه توجه شود و هم موضوعات مشخصی همچون آزادی استادان و دانشجویان، کارویژه‌های دانشگاه و نسبت دانشگاه با جامعه و دولت، به‌صورت مستقل و تحلیلی مورد بررسی قرار گیرند.

وی در بخش پایانی سخنان خود، به نحوه پرداخت کتاب به تجربه ایران اشاره کرد و گفت بررسی نویسنده از تولد دانشگاه در ایران، به‌ویژه با تمرکز بر دارالمعلمین و متون تربیتی و فلسفی آن دوره، عمدتاً رویکردی پسینی دارد. به اعتقاد وی، این بررسی می‌توانست با امتداد یافتن به دهه‌های ۲۰، ۴۰ و ۵۰ و تحولات نیم‌قرن اخیر دانشگاه ایران، تصویری کامل‌تر از تغییرات فکری و نهادی آموزش عالی ارائه کند.

ماحوزی در جمع‌بندی نقد خود، بر ضرورت آشکار شدن «صدای ایران» در فلسفه آموزش عالی تأکید کرد و گفت اگرچه نویسنده به ترکیبی و موزاییکی بودن هویت فلسفه آموزش عالی ایران اشاره کرده است، اما این صدای مستقل هنوز در کتاب به‌روشنی شنیده نمی‌شود. وی ابراز امیدواری کرد دکتر فراستخواه در آثار بعدی خود، با تکیه بر دانش و تجربه گسترده‌ای که در تاریخ آموزش عالی و تاریخ معاصر ایران دارد، این موضوع را با تفصیل بیشتری دنبال کند.
 

 

مطالعات فلسفه آموزش عالی نباید در چارچوب اروپا‌محوری محدود بماند

دکتر مالک شجاعی جشوقانی نیز با اشاره به جایگاه علمی و فکری دکتر فراستخواه، آثار او را فرصتی برای تأمل در ظرفیت اندیشه ایرانی و تأثیر آن بر حکمت نظری، حکمت عملی، حکمت زندگی و خرد حکمرانی دانست.

وی با تأکید بر ضرورت تقدم حقیقت بر دوستی در نقد آثار علمی، یکی از نقدهای اصلی خود به کتاب و بخشی از مطالعات فلسفه آموزش عالی در ایران را غلبه نگاه اروپا‌محور عنوان کرد. به گفته وی، در بسیاری از مطالعات پس از مشروطه، تجربه تاریخی اروپا از یونان و روم باستان تا قرون وسطی، رنسانس، روشنگری و مدرنیته، به‌عنوان الگویی عام برای فهم تحولات علم، فلسفه، دین و دانشگاه در سایر جوامع در نظر گرفته شده است.

شجاعی جوشقانی این رویکرد را موجب کم‌رنگ شدن تجربه‌های تاریخی و فکری دیگر جوامع دانست و تأکید کرد که در مطالعات آموزش عالی ایران باید از تعمیم یک‌سویه تجربه اروپا فاصله گرفت و به مسیرهای تاریخی و فکری خاص ایران نیز توجه کرد.

وی همچنین با اشاره به ضرورت بازنمایی تجربه انقلاب اسلامی و کوشش‌های فکری پس از آن، گفت نسل‌های پژوهشگر پس از انقلاب، به‌ویژه پژوهشگران دهه‌های ۶۰ و ۷۰، در روایت‌های موجود از فلسفه آموزش عالی کمتر دیده شده‌اند. وی در عین حال، با اشاره به برخی خودارزیابی‌های دکتر فراستخواه درباره محدودیت اثرگذاری پژوهش‌های آموزش عالی بر گره‌های ساختاری این حوزه، تأکید کرد که چنین ارزیابی‌هایی نباید به معنای نادیده گرفتن دستاوردهای علمی و فکری ایشان تلقی شود.

 

 
تاریخ دانشگاه ایران باید از روایت قهرمان‌محور به تجربه‌های زیسته دانشگاهیان برسد

دکتر حمیدرضا نمازی نیز با اشاره به سوابق آشنایی با دکتر فراستخواه، از دقت، تلاش مستمر و توجه وی به اسناد تاریخی آموزش عالی قدردانی کرد و توجه به شخصیت‌ها و تجربه‌هایی را که در روایت‌های رایج تاریخ دانشگاه کمتر دیده شده‌اند، از ویژگی‌های ارزشمند کتاب دانست.

وی با اشاره به نام‌هایی همچون اسدالله بیژن و فتح‌الله امیرهوشمند، بر ضرورت بازخوانی نقش افراد کمتر شناخته‌شده در شکل‌گیری و تحول آموزش عالی تأکید کرد و گفت تاریخ دانشگاه ایران نباید صرفاً به روایت چهره‌های شاخص و وقایع رسمی محدود بماند.

نمازی، غلبه تاریخ‌نگاری قهرمان‌محور، از بالا و مبتنی بر روایت پیشرفت را از چالش‌های شناخت تاریخ دانشگاه دانست و بر ضرورت توجه به تاریخ‌نگاری از پایین و تجربه‌های زیسته استادان، دانشجویان و دیگر کنشگران دانشگاهی تأکید کرد.

وی در ادامه به نقش زبان در تحولات تاریخی آموزش عالی اشاره کرد و تغییر زبان‌های مرجع علمی از فارسی به آلمانی، فرانسوی و انگلیسی را از مؤلفه‌های مؤثر در تغییر افق‌های علمی و دانشگاهی دانست. همچنین با اشاره به حضور متخصصان آلمانی در برخی مراکز آموزشی و درمانی ایران، از جمله بیمارستان سینا و بیمارستان نسوان، بر اهمیت بررسی مسیرهای انتقال دانش و تجربه علمی تأکید کرد.

نمازی، تحولات دوره مشروطه و برجسته شدن موضوعاتی همچون عدالت آموزشی و اخلاق را از دیگر زمینه‌های مهم تاریخ آموزش عالی دانست و با اشاره به چهره‌هایی مانند قاسم غنی و علی‌اکبر سیاسی، بر ضرورت بازشناسی نقش افراد کمتر دیده‌شده در شکل‌گیری سنت اخلاق علمی در ایران تأکید کرد.

وی همچنین کم‌رنگ بودن جایگاه پزشکی و علوم بالینی در روایت تاریخ دانشگاه و فلسفه آموزش عالی را مورد نقد قرار داد و با اشاره به تحولات مربوط به طب قدیم و جدید، جدایی دانشکده‌های پزشکی و بهداشت از دیگر حوزه‌های دانشگاهی را از عواملی دانست که بر وحدت معرفتی دانشگاه اثر گذاشته است. نمازی با ارجاع به دیدگاه فوکو درباره پیوند علوم انسانی و علوم بالینی، بر ضرورت توجه به ارتباط میان این حوزه‌ها تأکید کرد و نبود موزه‌ای با محوریت علوم انسانی در ایران را از نشانه‌های غفلت از میراث و اسناد این حوزه دانست.

وی در بخش دیگری از سخنان خود، نسبت دانشگاه با بروکراسی و بازار را از مسائل مهم آموزش عالی برشمرد و گسترش هوش مصنوعی را چالشی تازه برای دانشگاه دانست. به گفته وی، برخلاف فناوری‌های پیشین که دانشگاه عمدتاً از آنها استفاده می‌کرد، هوش مصنوعی این بار مسئله رقابت و بازتعریف کارکردهای دانشگاه را نیز پیش روی نظام آموزش عالی قرار داده است.

نمازی هشدار داد که تمرکز دانشگاه بر شناسایی و کنترل استفاده از هوش مصنوعی در مقاله‌ها، نباید جایگزین اندیشیدن به آینده دانشگاه و تحولات عمیق دانش و پژوهش شود. وی در عین حال تأکید کرد که نقد ساختارها و تاریخ دانشگاه به معنای نادیده گرفتن تلاش استادانی نیست که با وجود دشواری‌ها در دانشگاه مانده و به فعالیت علمی و آموزشی ادامه داده‌اند.


دکتر مقصود فراستخواه، نویسنده کتاب «فلسفه آموزش عالی»، در بخش پایانی نشست ضمن قدردانی از ناقدان و دیدگاه‌های مطرح‌شده، کتاب را به فرصتی برای ورود نوشته‌ها و اندیشه‌ها به عرصه عمومی و قرار گرفتن آنها در معرض نقد و گفت‌وگو تشبیه کرد.

وی با اشاره به روند شکل‌گیری کتاب توضیح داد که مطالب آن طی چهار تا پنج نیم‌سال تحصیلی، به‌صورت یک‌درمیان در دانشگاه تهران تدریس شده بود و با پیگیری و همراهی احسان، این نوشته‌ها از فضای شخصی و خلوت نویسنده خارج و در قالب کتاب در معرض نقد و بررسی قرار گرفتند.

فراستخواه با تأکید بر اینکه انتشار کتاب پایان کار نیست، بلکه آغاز مرحله تازه‌ای از مواجهه با آن است، اظهار کرد که با پایان یافتن نوشتن، کار خواندن آغاز می‌شود و معنا در غیاب معلم و مؤلف نیز شکل می‌گیرد. از نظر وی، کتاب می‌تواند زمینه‌ای برای گفت‌وگو، نقد و چکش‌کاری علمی فراهم کند.

این نشست با طرح دیدگاه‌ها و نقدهای متنوع درباره مبانی فلسفی دانشگاه، تاریخ آموزش عالی و نسبت تجربه ایرانی با الگوهای جهانی به کار خود پایان داد؛ مباحثی که بر ضرورت ادامه گفت‌وگوی علمی درباره چیستی دانشگاه، هویت آموزش عالی ایران و افق‌های پیش روی آن تأکید داشتند.

موزه دانشگاه هنر ایران: از ایده تا امکان


برگزاری نخستین نشست تخصصی «موزه دانشگاه هنر ایران: از ایده تا امکان» با محوریت نقش نهاد موزه در توسعه و تحول دانشگاهموزه دانشگاه، به‌عنوان نهادی فرهنگی، آموزشی و پژوهشی، می‌تواند نقشی مهم در حفظ و بازشناسی میراث دانشگاه، تقویت هویت و حافظه نهادی و گسترش تعامل دانشگاه با جامعه علمی و هنری ایفا کند و زمینه‌ساز پیوند دستاوردهای گذشته دانشگاه با افق‌های آینده آن باشد.در همین راستا، با اهتمام ریاست محترم دانشگاه هنر ایران و به ابتکار دانشکده حفاظت و مرمت، نخستین نشست از سلسله نشست‌های تخصصی «موزه دانشگاه هنر ایران: از ایده تا امکان» با عنوان «نهاد موزه در چشم‌انداز توسعه و تحول دانشگاه» روز چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ برگزار می‌شود.لینک خبرhttps://preserve.art.ac.ir/fa/news/8123


 سخنران افتتاحیه: دکتر  منوچهر معظمی رئیس دانشگاه هنر ایران، سخنران اصلی

 سخنران اصلی :دکتر مقصود فراستخواه استاد برنامه ریزی توسعه، آموزش عالی

دکتر سباستین سوبرین ، شواری جهانی موزه ها international Council of museums

دکتر محمد حکمت ، عضو هیأت علمی گروه مطالعات موزه دانشگاه 

هویت ایرانی در جامعه معاصر؛ میان حافظه و تجربه زیسته

«هویت ایرانی در جامعه معاصر؛ میان حافظه و تجربه زیسته» (سومین نشست تخصصی «هویت ایرانی در گذر تاریخ» )


با حضور:مقصود فراستخواه (استادتمام مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی

تقی آزاد ارمکی (استادتمام دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران)


دبیر نشست: یعقوب پناهی (استادیار پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات)
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵- ساعت ۱۳ پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات برخط: https://www.skyroom.online/ch/ricac/Art

به جای پروژه های بزرگ مداخله گر از بالا ، شبکه ابتکارات کوچک اجتماعی را توانمندسازی وتسهیل گری بکنیم


ایران فقط یک دولت و کشور نیست، بلکه یک ایده تمدنی است
«مقصود فراستخواه»، جامعه‌شناس و عضو هیات علمی موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی در ابتدای این همایش در سخنانی بیان داشت: ایران سرزمین بزرگی است؛ فلاتی پهناور با تاریخی طولانی و تمدنی عظیم، اما در عین حال سرزمینی که همواره با بلایا و دشواری‌های بسیاری روبه‌رو بوده است.

 

موقعیت جغرافیایی، گستردگی و شرایط خاص این سرزمین آن را در معرض مخاطرات گوناگونی قرار داده است. با این حال، در طول تاریخ، همواره نیروهایی در این سرزمین وجود داشته‌اند که بلاگردان ایران شده‌اند و در بزنگاه‌های تاریخی، آن را از خطر زوال و فروپاشی نجات داده‌اند.

 

وی افزود: زمانی که ایران به تصرف درآمد و خلافت بنی‌امیه و سلطه خلافت عربی بر این سرزمین گسترش پیدا کرد، از دل همین جامعه و اصناف، جنبشی اجتماعی و برابری‌خواه شکل گرفت که در برابر فراموشی هویت ایرانی ایستاد و به حفظ ظرفیت‌های فرهنگی این سرزمین کمک کرد. این جنبش را می‌توان یکی از بلاگردانان ایران دانست.

 

پروژه «بانی جنگل» را ستایش می‌کنم و از موسسه سبزکاران بالان نیز به دلیل تلاش‌هایش در این زمینه قدردانی به عمل می‌آورم. جنبش‌هایی مانند جنبشی که امشب در حضورشان هستیم، نیروهایی هستند که در برابر زوال این خاک، زوال جنگل‌ها، زوال زیستی این سرزمین و مرگ مادر زمین ایستادگی می‌کنند. این نیروها نمی‌گذارند خورشید بمیرد و جنگل از میان برود. آن‌ها بلاگردانان این سرزمین هستند

 

مقصود فراستخواه عنوان کرد: وقتی به تعداد و استمرار شب‌های بخارا فکر می‌کنیم، درمی‌یابیم که پشت این حرکت، چه میزان کار و پیگیری وجود دارد؛ کاری که هفته به هفته و ماه به ماه ادامه پیدا کرده است. این نشان می‌دهد که ایران تنها یک دولت و کشور نیست، بلکه یک ایده تمدنی است. حتی اگر ظلمات و تاریکی همه‌جا را فرا بگیرد، باز هم نور و استعدادی از این سرزمین خواهد درخشید و کاری خواهد کرد که وفاداری تمدنی در ایران تداوم پیدا کند.

 

وی ادامه داد: جنبش‌هایی مانند جنبشی که امشب در حضورشان هستیم، نیروهایی هستند که در برابر زوال این خاک، زوال جنگل‌ها، زوال زیستی این سرزمین و مرگ مادر زمین ایستادگی می‌کنند. این نیروها نمی‌گذارند خورشید بمیرد و جنگل از میان برود. آن‌ها نیز بلاگردانان این سرزمین هستند.

 

آن‌چه طبیعت را حفظ می‌کند، لزوما پروژه‌های بزرگ و مداخلات گسترده نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از پروژه‌های کوچک و شبکه‌ای از کنش‌های خرد است. هر دانشی بر پایه نوعی دانش ضمنی و پیشین شکل می‌گیرد و هیچ دانشمندی از نقطه صفر آغاز نمی‌کند. همواره ذخیره‌ای از دانش وجود دارد که خلاقیت‌ها و انقلاب‌های علمی بر مبنای آن شکل می‌گیرند و به اکتشافات بزرگ می‌رسند

 

فراستخواه پروژه «بانی جنگل» را ستایش و از موسسه سبزکاران بالان نیز به دلیل تلاش‌هایش در این زمینه قدردانی کرد و گفت: طبیعت خودش یک اجتماع است و در دل این اجتماع، دانشی وجود دارد که ما باید از آن بیاموزیم. طبیعت دانشی در خود دارد که بر اساس آن توانسته است طی سه میلیارد و هشتصد میلیون سال، حیات خود را حفظ کند. در این طبیعت، نیروهای خلاقی وجود دارند که امکان تداوم زندگی را فراهم کرده‌اند.

 

وی با بیان این‌که آن‌چه طبیعت را حفظ می‌کند، لزوما پروژه‌های بزرگ و مداخلات گسترده نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از پروژه‌های کوچک و شبکه‌ای از کنش‌های خرد است ابراز کرد: هر دانشی بر پایه نوعی دانش ضمنی و پیشین شکل می‌گیرد و هیچ دانشمندی از نقطه صفر آغاز نمی‌کند. همواره ذخیره‌ای از دانش وجود دارد که خلاقیت‌ها و انقلاب‌های علمی بر مبنای آن شکل می‌گیرند و به اکتشافات بزرگ می‌رسند.

 

وقتی کنشگران محیط‌زیست جای خالی نهادها را پر می‌کنند

عضو هیات علمی موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی ادامه داد: در دنیای امروز که دانش با سرعتی بی‌سابقه در حال گسترش است و بنا بر برخی برآوردها، بخش بزرگی از اطلاعات موجود جهان در دهه اخیر تولید شده، اگر به این روایت از دانش و به دانش ضمنی نهفته در دل طبیعت بی‌توجه باشیم، از جای خود کنده خواهیم شد.

 

از این رو، وقتی دوستان ما در موسسه سبزکاران بالان چنین پروژه‌هایی را دنبال می‌کنند، اهمیت کار آن‌ها دوچندان می‌شود. باید تسهیل‌گری کنیم تا دانش درونی طبیعت بتواند با ما سخن بگوید. باید بیاموزیم که چگونه در طبیعت سکونت کنیم و چگونه این دانش را به نسل‌های آینده منتقل کنیم.

اینجا

کتاب فلسفۀ آموزش عالی با نگاهی به ایران منتشر شد

کتاب "فلسفۀ آموزش عالی با نگاهی به ایران" توسط دکتر مقصود فراستخواه استاد مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش‌عالی تالیف و از سوی انتشارات موسسه راهی بازار نشر شد.
 

به گزارش روابط عمومی موسسه مولف در مورد کتاب چنین آورده‌:

فلسفه، به معنای فاصله‌گرفتن از چیزی، اندیشیدن جدی به آن و پرسشگری درباب آن است؛ پرسش‌هایی عمیق. فلسفیدن، مستلزم آشنایی‌زدایی از اموری است که چه‌بسا ساده و بدیهی انگاشته شده‌اند. فلسفه یعنی به‌رخ‌کشیدنِ غموض و ابهامات امور. گویی تنشی در روح فلسفه هست و آن این است که کلمات آسان شده‌اند و زمان آن رسیده است که آنها را دشوار کنیم. اگر این تعریف از فلسفه را مفروض بگیریم، فلسفۀ آموزش عالی، به معنای پرسشگری جدی از آموزش عالی است. آموزش عالی در معنای عام آن، هر نوع آموزش، پژوهش و تعاملات علمیِ بالاتر از سطح عمومی آموزش را دربرمی‌گیرد. همچنین شامل مجموعه‌ای از پروتکل‌های سیاستی، برنامه‌ای، نهادی و شناسایی‌های معتبر دربارۀ معیارها، صلاحیت‌ها و مدارک آن می‌شود.


اما شاید پیش از هر چیز این سؤال مطرح شود که چرا پرسش از آموزش عالی در اکنون ایران اهمیت دارد؟ در پاسخ شاید بتوان گفت که در ایران، آموزش عالی و دانشگاه، از امری خاص در دایرۀ نخبگانی، به یک گفتار اجتماعی بدل شده است. در همۀ شهر‌های کوچک و بزرگ این سرزمین، ساختمان‌هایی ریزودرشت به نام دانشگاه و مؤسسۀ آموزش عالی سر بر‌آورده‌ و جمعیتی بزرگ را درگیر خود کرده‌اند. در همین لحظه که شاید این سطور را می‌خوانید، قریب به ۲۰میلیون تحصیل‌کرده در اطراف شما زندگی می‌کنند که از این ساختمان‌ها فارغ‌التحصیل شده‌اند. همچنین چندمیلیون دانشجو- که صدها هزار تن از آنها در مقطع تحصیلات تکمیلی قرار دارند- و ده‌ها هزار عضو هیئت‌علمی، کم‌وبیش درگیر فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی‌اند. در این ماه‌ها و سال‌ها، می‌توان گفت که روزانه شاید قریب به ۳۰۰هزار پایان‌نامه و رسالۀ تحصیلی در کشور در حال تدوین‌اند.
همهمۀ دانشگاه، شهرهای ما را فراگرفته و دانشگاه به یک مسئلۀ جمعیتی بدل شده است. آموزش عالی، یک مسئلۀ عمومی است. استقلال نهادی دانشگاه و آزادی علمی در برابر مداخلات و سیطرۀ قدرت یا نفوذ ارزش‌های بنگاهی بازار و شرکت‌ها، یک مسئله است. کنکور ورودی دانشگاه، طی دهه‌ها مسئله بود و است. تب‌وتاب‌های دانشجویی‌اش مسئله بود و است. ارتش دانش‌آموختگان بیکار- یا شاغل در مشاغل نامرتبط با رشته‌هایشان- مسئله است. همین‌طور سایر مسائل آموزش عالی ازجمله کیفیت و کارآمدی، درستکاری یا تقلب‌های علمی، و تبلیغات دولتی دربارۀ رشد مقالاتْ با ابهام جدی دربارۀ تأثیر و پاسخگویی اجتماعی.


همۀ این مسائل- که فقط نمونه‌ای از آنها ذکر شد- حسابشان با دانشگاه است و اگر دربارۀ دانشگاه سخنی گفته یا پرسشی مطرح شود، خود به یک همهمۀ ملی بدل می‌گردد و عملاً نیز چنین شده است. بنابراین، جا دارد که از آموزش عالی، پرسش‌های جدی بپرسیم؛ این امر، در عمیق‌ترین لایه‌های خود، به فلسفۀ آموزش عالی می‌انجامد. کتاب حاضر، حاوی برخی از مباحثی است که نویسنده، در کلاس‌های درس فلسفۀ آموزش عالی در دانشگاه تهران با دانشجویان در میان گذاشته و کوششی است برای تأمل در ادوار تاریخی و نسخه‌های مختلف این فلسفه.
رشتۀ سخن، از فلسفۀ آموزش عالی در دنیای پیشامدرن آغاز شده است؛ از دورۀ کلاسیک یونانی (آکادمی و لیسه) تا فلسفۀ حوزۀ اسکندریه و موسئوم‌ها و درنهایت، فلسفۀ حوزۀ ایران و اسلام که نمونۀ نهادی آن گندی‌شاپور بود و مثال‌های عالی از محاضر علمی همچون بیرونی، بیهقی، ابن‌بطوطه، ابن‌خلدون و ابن‌رشد. ادامۀ بحث، به فلسفۀ مدرسی در اروپای مسیحی (اسکولاستیک) و سوماها کشیده شده است.
فصول بعدی کتاب، به آموزش عالی در دنیای مدرن اختصاص یافته‌اند؛ از فلسفۀ انقلابی آموزش عالی در فرانسۀ گرماگرم انقلاب و عصر بناپارتی تا فلسفۀ قاره‌ای آموزش عالی در آلمان عصر روشنگری و دورۀ اقتدار ویلهلم سوم، فلسفۀ لیبرال آموزش عالی در انگلستان عصر ویکتوریا و ایرلندِ در مواجهه با قحطی و درنهایت، فلسفۀ پراگماتیستی آموزش عالی در آمریکای پس از جنگ جهانی دوم.
آنچه در این کتاب، محل توجه و تأکید قرار گرفته است، چندپارادایمی‌بودنِ فلسفۀ آموزش عالی در جهان ماست. نه فلسفۀ آموزش عالی چین و نه حتی فلسفۀ قاره‌ای آموزش عالی، لزوماً تابع جریان اصلی آموزش عالی آنگلوساکسونی نبوده‌اند. فلسفه‌های پست‌مدرن آموزش عالی نیز حتی تا رهیافت «نا‌‌سازمانْ‌‌‌انگار» و آنارشیستی به علم پیش رفته‌اند.


ازسوی‌دیگر، در این اثر، فلسفه‌های آموزش عالی، به دو دستۀ «فلسفه‌های خیر» و «فلسفه‌های شرّ» یا «فلسفه‌های امید» و «فلسفه‌های بیم» دسته‌بندی شده‌اند. پایان‌بخش کتاب نیز شکل‌گیری فلسفۀ آموزش و آموزش عالی در ایران است؛ در این قسمت، کانون درگیری ذهنی نویسنده، دوتایی «مادّۀ دانشگاه» و «ایدۀ دانشگاه» است؛ اینکه چرا ما در فلسفۀ آموزش عالی خویش کامروا نبوده‌ایم، چگونه زیر پای فلسفۀ آموزش عالی خالی است و چرا فلسفیدن، نیازمند ایستادن در جایی است؟          



                                                                     در اینجا                                                           

جنگلداری اجتماعی

شب لیشک

جنگلداری اجتماعینهصد و نود و یکمین شب از شب‌های بخارا به لیشک، جنگلداری اجتماعی اختصاص یافته است. این نشست توسط مؤسسۀ سبزکاران بالان و با همکاری مجلۀ بخارا و مجلۀ صنوبر در ساعت چهار و نیم بعدازظهر دوشنبه هجدهم آبان‌ماه ١۴٠۵ با سخنرانی مقصود فراستخواه، هادی کیا دلیری، آمال موسوی، عباس گلی جیرنده، محمد الموتی، نسرین امینیان و علی دهباشی در تالار مرکزی شهر رشت برگزار خواهد شد. اجرای موسیقی توسط گروه کر باران و رونمایی از کتاب «پروژۀ بانی جنگل» با ارائۀ محمود مرادی از دیگر بخش‌های این نشست خواهد بود.جنگل فقط درخت نیست، جنگل یک جامعه است.بانی جنگل یک پروژۀ تنها نهال‌کاری نیست، بلکه یک مدل احیای اکوسیستم در ۹۱.۵ هکتار از جنگل‌های آسیب‌دیدۀ لیشک گیلان است. سبزکاران با ایجاد فرصت مشارکت برای ایرانیان، ۲۰ هزار نفر از سراسر کشور را در این مشارکت اجتماعی فعال نموده و از ۸۵ هزار نهال کاشته‌شده مراقبت می‌کنند. همچنین ۲ قرق‌بان از جوانان بومی روستا بصورت دائمی مراقبت از حصارکشی، جلوگیری از ورود دام و مقابله با آتش‌سوزی را برعهده گرفته‌اند. بانی جنگل فرصت گسترش مسئولیت اجتماعی و شکل‌دهی جنگل‌داری اجتماعی در راستای مدیریت پایدار جنگل است.این شب از شب‌های بخارا با هدف معرفی این الگو و جنگل‌داری اجتماعی برگزار می‌شود.
رشت، بلوار انصاری، خیابان احمدزاده، جنب بوستان ملت، تالار مرکزی رشت

کودک؛ دانشمندی در گهواره!

کودک؛ دانشمندی در گهواره! به روایت:« مقصود فراستخواه»؛ کاری از:مرکز آینده‌نگاری آموختن (#مانا) فایل تصویری در اینجا

فراستخواه در پانزدهمین قسمت پراکسیس


اینجا

https://www.aparat.com/v/bnb5mh5
00:00 مقدمه1:36 کار علمی نامگذاری پدیده هاست3:34 کنش مرزی طیفی از کنش هاست5:40 کنش مرزی خاکستری است8:10 غلامحسین صدیقی کنشگر مرزی بود12:39 پهلوی دچار ناشنوایی سیستماتیک شده بود14:29 کنش مرزی با روح ایرانی سازگار است16:48 کنش مرزی در تاریخ ایران تداوم داشته است18:36 زبان کنش گر مرزی فنی است19:15 کنش گر مرزی با هزینه کمتری به سمت اصلاح حرکت می‌کند19:49 کنش گران مرزی طیف خاکستری بودند21:23 طیف مختلفی از روشنفکران ایران کنشگران مرزی بودند23:56 تمام روشنفکران به دنبال بهبود وضعیت ایران بودند25:22 جامعه ایران تسلیم زمان نمی‌شود26:58 کنش مرزی شکست هم داشته است28:31 رفتار روشنفکران تغییر هم می‌کرده است30:58 عقل تاریخی در ایران به‌دنبال توسعه بوده است32:58 علم جهان نامنظم را نامگذاری می‌کند36:25 جامعه ایران حساس است37:02 باید به دنبال انسان‌های هوشمند باشیم40:52 تنوع زیادی در عاملیت وجود دارد43:02 مردمان ایرانی به اشعار پناه می‌بردند45:20 شاهان ایران در معرض ادیبان بودند46:05 در زمان پهلوی بوروکراسی شکل گرفت49:19 امثال فروغی مدرسه سیاست را در ایران تاسیس کردند که خارج از مظفرالدین شاه بود51:20 کنشگران مرزی آخرین گروهی هستند که شکست می‌خورند52:32 جامعه ایرانی، جامعه ای متوسط است53:55 زنان گروه جدیدی در اجتماع و همچنین مطالبات جدیدی دارند 55:12 ایرانی از اسب می افته اما از اصل نمی افتد56:27 ایران همواره قابلیت ترمیم داشته است56:55 دختران در جامعه امروز برنده شدند59:43 جامعه ایران وفادار به تمدن است1:01:20 جامعه می‌داند تغییر را باید با ملاحظه بیشتری دنبال کرد1:04:49 جامعه ایران به بلوغ رسیده است 1:05:39 زن زندگی آزادی اصیل ترین جنبش اجتماعی ایران بود1:08:11 اپوزیسون بی کیفیت است1:09:40 جامعه ایران به سمت سکولاریسم حرکت می‌کند1:10:43 شکاف دولت و ملت منجر به حمله به ایران شد1:13:11 جمهوری اسلامی زمان را از دست داد1:15:16 تسلط بر مکان سیاسی راه حل نیست1:16:28 بازرگان از برنامه‌های سازمان برنامه تعجب کرده بود 1:18:46 قومیت در ایران کاملا متفاوت است 1:19:20 ایران تبدیل به زمین بازی دیگر کشورها شده بود1:21:41 بخشی از جامعه ایران بازی بزرگ را درک نکرده بود1:22:39 دی ماه از حافظه ایران پاک نمی‌شود 1:23:54 جامعه ایران در جنگ تعلق میهنی خود

اوجی اگر بود؛ آن اوج، اوج خود او بود

قطعه ای  از دکتر حسین نوری نیا 

از کتاب ضیافت کلمات

تکه سوم

ص14-15

نویسنده : مقصود فراستخواه

تصویر گر: شاه مقصود تیموری

نشر همرخ،  چاپ دوم : پاییز 1405                                                در اینجا



گذار ترمیمی ِ صلح آمیز ؛ فضیلت واگذاری و «خروج از قدرت»

پوشه شنیداری سخنرانی دکتر فراستخواه در هفتمین همایش بین المللی صلح و حل منازعهموضوع:

گذار ترمیمی ِ صلح آمیز

فضیلت واگذاری و «خروج از قدرت»مکان:دانشگاه تهرانزمان: ۴ آبان ۱۴۰۵

فایل صوتی در کانال تلگرامی مقصود فراستخواه