مقصود فراستخواه

فضایی میان ذهنی در حوزه عمومی نقد و گفت وگو

مقصود فراستخواه

فضایی میان ذهنی در حوزه عمومی نقد و گفت وگو

نقد کنشگران مرزی، دکتر بهاره بیات


دکتر بهاره بیات

نقد کنشگران مرزی(نظریۀ فراستخواه)

23 تیر 1405

شرق ص 7



متن کامل:

پی دی اف


به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

بهاره بیات : در تاریخ‌نگاری و جامعه‌شناسی معاصر ایران، نظریه «کنشگران مرزی» به‌مثابه چارچوبی برای فهم تداوم حیات جامعه در مواجهه با دولت‌های متمرکز شکل گرفته است. این نظریه بر نقش کلیدی میانجیگرانی تأکید می‌ورزد که در فضای میان دولت و جامعه به نقش‌آفرینی پرداخته‌اند. بر این اساس، پرسش محوری آن است که این مفهوم در چه بستر نظری، تاریخی و اجتماعی تکوین یافته و به چه دلایلی مورد استقبال قرار گرفته است؟ 

بخش اول: کنشگری مرزی، نظریه‌ای برای فهم تداوم ایران

مقصود فراستخواه، جامعه‌شناس ایرانی، در نظریه «کنشگران مرزی» چارچوبی برای پاسخ به این پرسش ارائه می‌دهد که چگونه جامعه‌ای با دولت‌های متمرکز نه‌تنها از هم نپاشیده، بلکه گام‌هایی به‌ سوی نوسازی و نهادسازی برداشته است. او معتقد است تاریخ ایران تنها صحنه برخورد «دولت قاهر» و «جامعه مقهور» نیست؛ بلکه لایه‌ای میانی و سیال میان این دو وجود دارد که کنشگران مرزی در آن زیست می‌کنند. این فضا، منطقه‌ای خاکستری است که در آن، نه تقابل عریان انقلابی حاکم است و نه تسلیم محض کارگزارانه. در واقع، تاریخ تمدنی ایران مدیون همین فضای میان‌گیر است که به‌جای نابودی ساختارها، به دنبال اصلاح تدریجی و نفوذ عقلانیت در بدنه قدرت بوده است. کنشگر مرزی، عاملی انسانی است که در فضای میان‌گیر میان «دیوان حکومتی» و «ایوان اجتماعی» تردد می‌کند. او نه چنان در دیوان حل می‌شود که به ابزار صرف قدرت بدل گردد، و نه چنان در ایوان گوشه‌نشینی برمی‌گزیند که پیوندش با واقعیت‌های اجرایی قطع شود. او میانجیگری است که مطالبات جامعه را به زبان بوروکراتیک ترجمه می‌کند و از ظرفیت‌های دولت برای پیشبرد خیر عمومی بهره می‌برد. فراستخواه این توانایی را «نبوغ بقا» می‌نامد. این نبوغ به معنای سازگاری ذلیلانه نیست، بلکه هنری است استراتژیک برای زنده‌ماندن در میان دو سنگ آسیاب؛ یعنی قدرت از بالا و توده‌گرایی (پوپولیسم) از پایین. کنشگر مرزی با این نبوغ، موفق می‌شود از امکانات موجود در دستگاه قدرت برای ساختن زیربناهایی استفاده کند که در نهایت، خودِ آن قدرت را مقید به قانون و رویه می‌کند. برای تبیین چرایی و چگونگی پیدایش این نوع کنشگری، فراستخواه به چهار مؤلفه اساسی اشاره می‌کند که هر یک بخشی از منطق پنهان تاریخ ما را روشن می‌سازد. نخست، خاستگاه ساختاری است؛ ماهیت رانتی دولت در ایران و تمرکز بی‌حد ثروت و قدرت در دست حاکمان، هزینه تغییرات رادیکال و تقابلی را بسیار بالا برده است. در چنین وضعیتی، نخبگان هوشمند دریافتند که برای هرگونه تغییر پایدار، ناگزیرند «روزنه‌هایی» در درون ساختار صلب قدرت بیابند. قدرت در ایران نه یکپارچه صلب، بلکه دارای شکاف و «رزوه» است. این رزوه‌ها همان نیاز گریزناپذیر دولت‌ها به کارآمدی، دانش فنی و نظم اداری است که کنشگر مرزی از طریق آنها نفوذ کرده و پروژه‌های خود را پیش می‌برد. دوم، ریشه‌های فرهنگی و صور خیال است. «کهنسالی ایران» و حافظه تمدنی طولانی‌مدت ما، نوعی سازگاری هوشمندانه را در روان جمعی نخبگان نهادینه کرده است. آنها می‌دانند که ایران بارها از میان خاکستر جنگ‌ها و زوال‌ها برخاسته است. «صور خیال ایرانی» -آرزوها و تصاویر ذهنی از یک ایران پیشرفته، باقانون و مدرن- همواره فراتر از محدودیت‌های تنگ سیاسی زمانه بوده است. کنشگر مرزی می‌کوشد این خیال‌های بلند و آرمان‌های ملی را در قالب طرح‌های عینی و زمینی (همچون تأسیس مدرسه، بانک، عدلیه و راه‌آهن) به واقعیت نزدیک کند تا رؤیای ایران در کالبد نهادها جان بگیرد. سوم، راهبردهای کنش است. این راهبردها طیفی وسیع از «مذاکره پنهان» تا «نهادسازی آشکار» را در بر می‌گیرد. کنشگر مرزی به‌خوبی می‌داند که نباید با زبان ستیز با حاکم سخن بگوید؛ او از زبان تخصص و کارشناسی برای اقناع حاکمان استفاده می‌کند. او با «صدابخشی» به نیازهای خاموش جامعه و «آموزش حکمرانان»، هزینه مخالفت با اصلاحات را کاهش می‌دهد. او در پی انقلاب‌های ویرانگر نیست، بلکه در پی «استقرار رویه‌ها» است؛ چراکه می‌داند رویه‌ها و قوانین، بیش از آدم‌ها پایداری می‌سازند و در درازمدت، رفتار قدرت را مهار می‌کنند. چهارم، متغیرهای تسهیل‌کننده هستند. در غیاب تحزب و نهادهای پایدار دموکراتیک، مسیر کنشگر مرزی را ترکیبی از هوش فردی، اعتبار علمی، پیوندهای خاندانی و به‌ویژه «بحران‌های ملی» هموار می‌کند. فراستخواه تأکید دارد که بحران‌ها (شکست در جنگ‌ها، قحطی‌ها یا ورشکستگی‌های مالی) لحظاتی استثنایی هستند که در آنها «گوش قدرت» شنواتر می‌شود. در این لحظات بحرانی، حاکمان که خود را در بن‌بست می‌بینند، ناچار به کنشگران مرزی پناه می‌برند و این همان فرصتی است که نخبگان برای تثبیت نهادهای مدرن از آن بهره می‌جویند. فراستخواه برای فهم نظریه خود نمونه‌هایی درخشان از دل تاریخ ارائه می‌دهد. در عصر قاجار، چهره‌هایی چون میرزاحسین‌خان سپهسالار نقش کلیدی ایفا کردند. سپهسالار با درک عمیق از عقب‌ماندگی ساختار ایران، کوشید مفاهیم مدرنی چون «قانون» و «نظم بوروکراتیک» را در دل دستگاه استبداد ناصری جای دهد. او با تأسیس «مجلس تنظیمات» و تلاش برای تفکیک وظایف اجرایی، در واقع می‌خواست اراده‌ شخصی شاه را به نظم اداری مقید کند. او و امین‌الدوله، اولین معماران این مسیر دشوار در عصر جدید بودند. در عصر پهلوی اول نیز‌ این جریان با قدرت بیشتری ادامه یافت. علی‌اکبر داور با تأسیس دادگستری مدرن و نظام ثبت اسناد، شاهکار کنشگری مرزی را رقم زد. او موفق شد بخشی از روابط اجتماعی و حقوقی مردم را از حیطه اراده شخصی حاکم خارج و به حیطه قانون مدون وارد کند. او نهادهایی ساخت که حتی پس از زوال قدرت پهلوی نیز باقی ماندند. همچنین محمدعلی فروغی در لحظه بحرانی شهریور ۱۳۲۰، با میانجیگری میان نیروهای اشغالگر، دربار و جامعه، از فروپاشی کلیت سرزمینی ایران جلوگیری کرد. فروغی نشان داد که چگونه یک کنشگر مرزی با تکیه بر حکمت و اعتبار فرهنگی، می‌تواند در طوفانی‌ترین لحظات، سکان کشتی میهن را به دست گیرد و آن را به ساحل ثبات برساند. این کنشگری در دوران معاصر نیز با چالش‌های جدیدی روبه‌رو شده است. با ظهور دولت‌های رانتی و نفتی، فضای مرزی گاهی تنگ‌تر و صلب‌تر شده، اما نیاز ساختاری به عقلانیت و تخصص هرگز از بین نرفته است. نخبگان معاصر با درس‌گیری از پیشینیان خود، دریافته‌اند که راه نجات نه در انزواست و نه در ادغام کامل در قدرت؛ بلکه در حفظ همان «فاصله انتقادی» و تلاش برای توانمندسازی جامعه از طریق نهادهای مدنی و صنفی است. جوهره اصلی تبیین فراستخواه در این نهفته است که کنشگر مرزی، واسطه تبدیل «تمنیات جامعه» به «تأسیسات ملی» است. اگر ایران امروز دارای نهادهایی چون دانشگاه، بانک، سیستم قضائی مدون و زیرساخت‌های بوروکراتیک است، این نه محصول اراده یکپارچه حاکمان و نه نتیجه شورش‌های توده‌ای، بلکه محصول تلاش مداوم، فرساینده و بی‌صدای کنشگرانی است که در شکاف‌های قدرت زیسته‌اند. آنان نشان دادند که «مرز» نه یک جایگاه انفعالی، بلکه فعال‌ترین ساحت سیاست در تاریخ ایران بوده است. این تلاشی است که همچنان ادامه دارد؛ زیرا مرز، یگانه جایی است که در آن «رؤیای ایران» به «واقعیتِ نهاد» تبدیل می‌شود.

 بخش دوم: بنیان‌های مفهومی و نظری

نظریه «کنشگران مرزی» که مقصود فراستخواه آن را بر پایه مطالعات تاریخ معاصر ایران سامان داده، کوششی است برای توضیح چگونگی تداوم جامعه ایرانی در برابر ساختارهای متمرکز و بعضا صلب قدرت. برای آنکه این روایت تاریخی از مرز توصیف صرف فراتر رود و با پرسش‌های نظری روز علوم اجتماعی درگیر شود، فراستخواه از چهار سنت فکری متمایز یاری گرفته است: اقتصاد نهادگرایی داگلاس نورث، نظریه نهادهای سیاسی عجم‌اوغلو و رابینسون، نظریه ساخت‌یابی آنتونی گیدنز و پراگماتیسم ریچارد رورتی. در این بخش، نه از سر داوری ارزشی، بلکه برای فهم منطق درونی نظریه، به این پرسش می‌پردازیم که این مفاهیم چگونه در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و این هم‌نشینی با چه دشواری‌های روش‌شناختی همراه است.

۱. داگلاس نورث؛ هزینه مبادله و منطق روزنه‌گشایی

در معماری نظری فراستخواه، داگلاس نورث جایگاه ویژه‌ای دارد. نورث، اقتصاددان نهادگرا، «نهادها» را «قواعد بازی در جامعه» تعریف می‌کند؛ محدودیت‌هایی که تعیین می‌کنند چه فعالیت‌هایی پاداش می‌گیرند و چه رفتارهایی هزینه‌زا هستند. مفهوم کلیدی او، «هزینه مبادله» است -یعنی هزینه‌های مذاکره، نظارت و اجرای قراردادها. در جوامعی که نهادها ناکارآمدند، هزینه مبادله چنان بالاست که همکاری‌های پیچیده دشوار می‌شود. نورث همچنین «وابستگی به مسیر» را مطرح می‌کند؛ تاریخی که مسیر آینده را محدود می‌کند و تغییرات ناگهانی را معمولا با شکست مواجه می‌سازد.

فراستخواه این مفاهیم را به‌عنوان هسته اصلی تحلیل خود به کار می‌گیرد. از این منظر، چون هزینه رویارویی مستقیم با ساختار قدرت بسیار بالاست، کنشگر مرزی «روزنه‌گشایی» را بر «انقلاب» ترجیح می‌دهد؛‌ تصمیمی مبتنی بر محاسبه هزینه‌ها، نه صرفاً یک انتخاب اخلاقی. در این نگاه، تغییر نه یک جهش، که فرایندی تدریجی برای کاهش هزینه‌های گذار تلقی می‌شود. این بخش از نظریه، چارچوبی برای فهم «صبر استراتژیک» فراهم می‌آورد؛ صبری که نه از سر ناامیدی، بلکه از روی تشخیص عقلانی هزینه‌ها انتخاب می‌شود.

۲. عجم‌اوغلو و رابینسون؛ افق نهادهای فراگیر

در لایه غایت‌شناختی، فراستخواه از دوگانه معروف عجم‌اوغلو و رابینسون بهره می‌برد. این دو پژوهشگر، «نهادهای فراگیر» (دموکراتیک، حامی بازار رقابتی و حقوق مالکیت) را در برابر «نهادهای استثماری» (مستبد، رانت‌محور و نخبه‌گرا) قرار می‌دهند. نهادهای فراگیر انگیزه سرمایه‌گذاری و نوآوری را فراهم می‌کنند؛ نهادهای استثماری ثروت را از اکثریت جامعه مصادره می‌کنند. هر دو نوع نهاد خودبازتولید ‌شونده‌اند. فراستخواه با اقتباس از این چارچوب، کنشگر مرزی را نوعی «کارآفرین نهادی» می‌داند که وظیفه دارد از طریق نفوذ در لایه‌های قدرت، ساختارهای استثماری را به سوی شمول‌گرایی سوق دهد. در این خوانش، «وفاق» نه یک سازش از سر ناچاری، که ابزاری برای گذار تدریجی از نظمی رانت‌محور به نظمی فراگیرتر معرفی می‌شود. این بخش از نظریه، به کنشگری مرزی جهت و چشم‌اندازی دموکراتیک می‌بخشد.

۳. گیدنز؛ عاملیت بازتابنده در میان ساختارها

آنتونی گیدنز در نظریه «ساخت‌یابی» خود، دوگانگی سنتی میان «ساختار» و «عاملیت» را نفی می‌کند. از دید او، ساختارها هم رسانه کنش انسان‌ها هستند و هم نتیجه آن کنش‌ها. مفهوم «بازتابندگی» (Reflexivity) به توانایی کنشگر در نظارت بر کنش خود و اصلاح مسیر در لحظه اشاره دارد. فراستخواه از این مفهوم برای توضیح چگونگی نفوذ در ساختارهای صلب استفاده می‌کند. کنشگر مرزی سوژه‌ای است که با نظارت مستمر بر موقعیت خود، روزنه‌هایی را در بافت قدرت باز می‌شناسد. با این حال، گیدنز خود تأکید دارد که «بازتابندگی» در ساختارهای به‌شدت بسته و متمرکز به شدت محدود می‌شود؛‌ هشداری که فراستخواه در کاربست نظریه با آن مواجه است. اینجا یکی از نقاطی است که دشواری انتقال مفاهیم از بستری به بستر دیگر خود را نشان می‌دهد.

۴. رورتی؛ امید اجتماعی و صبر استراتژیک

ریچارد رورتی، فیلسوف پراگماتیست، با نفی کلان‌روایت‌های رهایی‌بخش، «کاهش رنج ملموس» را اولویت سیاست می‌داند. او «امید اجتماعی» را نه از مسیر قطعیت‌های انقلابی، بلکه از طریق پروژه‌های اصلاحی تدریجی و ملموس تعریف می‌کند. «صبر استراتژیک» در این چارچوب، نه یک توصیه به انفعال، که «صبوری عامدانه و هوشمندانه» است؛ ‌نوعی از صبر که با چشم‌انداز عمل و بهبود همراه است. فراستخواه این مفاهیم را به شعار «زندگی معمولی» و «وفاق» ترجمه می‌کند. بستر نظری «امید اجتماعی» در آثار فراستخواه، پاسخی است به ادبیات «بحران» و «بن‌بست» که در برخی تحلیل‌های ایران رواج دارد. «کنشگر مرزی» از دل این «امید عمل‌گرایانه» بیرون می‌آید؛ کسی که «امکان‌سازی در دل محدودیت‌ها» را ممکن می‌داند و صبر را نه به‌عنوان تسلیم، که به‌عنوان تاکتیکی برای ماندن و گشودن روزنه‌ها به کار می‌گیرد. در این نگاه، امید دیگر یک احساس نیست، بلکه یک پروژه فکری و عملی است که با نقد تحلیل‌های صرفاً «ناامیدانه» از ایران همراه می‌شود. با این همه، پرسش این است که این «امید» در غیاب نهادهای دموکراتیک (که رورتی در بستر آن سخن می‌گوید) تا چه اندازه می‌تواند از «صبر شادمانه» -یعنی صبری که خود هدف می‌شود- فاصله بگیرد. این پرسش، هسته اصلی حلقه اتصال به بخش سوم مقاله را تشکیل می‌دهد.

۵. چالش روش‌شناختی: تلفیق بی‌قاعده یا کوشش برای گفت‌وگو؟

این چهار قرض مفهومی در کنار هم ظاهرا منظومه‌ای را می‌سازند: نورث «محاسبه هزینه» را به دست می‌دهد، عجم‌اوغلو «افق شمول‌گرایی» را ترسیم می‌کند، گیدنز ابزار تحلیل «عاملیت درون ساختار» را فراهم می‌آورد، و رورتی «توجیه اخلاقی» را عرضه می‌دارد. با این همه، این مفاهیم از سنت‌های فکری متفاوتی برآمده‌اند -اقتصادی نورث، سیاسی عجم‌اوغلو، جامعه‌شناختی گیدنز و فلسفی رورتی- و فراستخواه چندان روشن نکرده است که این چهار «زبان» را چگونه به یکدیگر ترجمه می‌کند. به عبارت دیگر، پیش‌فرض‌های بنیادین هریک از این سنت‌ها (مثلا گاه نورث به «عقلانیت ابزاری» یا نگاه رورتی به «نفی بنیان‌های فلسفی») در دل یک نظریه گرد آمده‌اند، بی‌آنکه منطق پیوندشان صورت‌بندی شده باشد. با اشاره به همین ویژگی، منتقدان از «شبه‌نظریه»بودن نظریه کنشگری مرزی سخن گفته‌اند. اما شاید بتوان این گره نظری را نه یک نقص مطلق، بلکه بازتاب دشواری ذاتی آوردن مفاهیم بافت‌مند غربی به زیست‌جهان ایرانی دانست. شاید همین «تلفیق بی‌قاعده» خود نشانه‌ای باشد از همان کنشگری مرزی‌ای که فراستخواه می‌کوشد نظریه‌پردازی کند: تلاش برای زیستن در میان سنت‌های مختلف و ساختن راهی به پیش، بدون آنکه وسیله‌ای جز خود این کوشش داشته باشیم. نبود مرزهای نظری قاطع، هرچند از منظر روش‌شناختی محل بحث است، اما شاید از منظر «زیست روزمره نظریه» چیزی جز بازتاب وضعیت «مرزی» خود نظریه‌پرداز نباشد. این پرسش‌ها و ابهامات، نظریه را در پاسخ به پرسش‌هایی بنیادین دچار دشواری می‌کند: چه زمانی کنشگر مرزی از «روزنه‌گشایی مؤثر» به «همدستی با وضع موجود» سقوط می‌کند؟ اگر «کاهش رنج» در کوتاه‌مدت مستلزم پذیرش نهادهای استثماری باشد، کدام اولویت دارد؟ نبود پاسخ روشن به این پرسش‌ها، در بخش سوم مقاله -که به دکترین وفاق و بیانیه روزنه‌گشایی می‌پردازد- خود را نشان خواهد داد. این فاصله میان «نیت نظری» و «پیامد عملی»، است.

 بخش سوم: وفاق و بیانیۀ «روزنه‌گشایی»

تجلی عملی یک بن‌بست نظری تبلور عینی گفتمان کنشگری مرزی در سیاست معاصر ایران را می‌توان در دو رویداد کلیدی و به‌هم‌پیوسته ردیابی کرد: بیانیه‌ «روزنه‌گشایی کنیم» (بهمن ۱۴۰۲) و بیانیه «راه‌گشایی کنیم» (خرداد ۱۴۰۳). این دو متن که به‌عنوان مانیفست عملی جریان میانه‌رو شناخته می‌شوند، در واقع مقدمه‌ تئوریک دکترین «وفاق ملی» در دولت مسعود پزشکیان را فراهم کردند. با این حال، تحلیل دقیق این اسناد نشان می‌دهد که آنها نه‌تنها راهگشا نبوده‌اند، بلکه دقیقاً همان نقص‌های متدولوژیک و بنیادین نظریه‌ کنشگری مرزی را در سطح عمل بازتولید کرده‌اند. این اسناد، مجموعه‌ای از «قرض‌گیری‌های نظری» هستند که در بستر نامتناسب ایران، به ابزاری برای انسداد بیشتر تبدیل شده‌اند. نخستین و شاید محوری‌ترین نقد، به مفهوم «آرمان‌گرایی واقع‌نگرانه» بازمی‌گردد. هر دو بیانیه با تأکید بر ضرورت فراروی از دو آفت «آرمان‌گرایی بدون واقع‌نگری» و «واقع‌گرایی بی‌آرمان»، سعی در ترسیم راهی میانه دارند. این رویکرد که به شدت از نظریه‌ «هزینه مبادله» داگلاس نورث تغذیه می‌کند، در عمل به یک ساده‌سازی خطرناک و مکانیکی از لایه‌های پیچیده سیاست منجر شده است. در این نگاه، سیاست به یک «محاسبه‌ هزینه» تقلیل می‌یابد که در آن هزینه‌ ثبات (یعنی ترس مداوم از هرج‌ومرج و فروپاشی) همواره بزرگ‌نمایی شده و در مقابل، هزینه‌  انسداد ‌نادیده گرفته می‌شود. ایراد متدولوژیک در اینجا، نادیده‌گرفتن سیستماتیک و نامتقارن هزینه‌هاست؛ نتیجه‌ چنین ترازوی نامتوازنی، همواره توصیه به «صبر» و «انتظار» برای گشایش‌هایی است که گویی قرار است در آینده‌ای نامعلوم و دور از دسترس رخ دهند. این نوع واقع‌گرایی، در واقع پوششی برای تداوم وضع موجود و پذیرش انفعالی محدودیت‌هاست. دومین لایه‌ این بن‌بست، در استراتژی «رأی روزنه‌گشا» عیان می‌شود. بیانیه با نفی دوگانه‌ سنتی «رأی مثبت/ تحریم»، سعی می‌کند «جعبه‌ابزار رأی» را گسترش داده و به آن معنایی استراتژیک ببخشد. اما این نگاه، برآمده از یک سوءبرداشت از مفهوم «عاملیت بازتابنده» در اندیشه‌ آنتونی گیدنز است. این رویکرد فرض را بر این می‌گذارد که کنشگر رأی‌دهنده در لحظه انتخاب، از چنان آزادی و توانمندی ساختاری برخوردار است که می‌تواند آگاهانه استراتژی خود را تغییر دهد و از درون صندوق، روزنه‌ای به‌سوی تغییر بگشاید. اما پرسش اساسی اینجاست که در ساختاری که اساساً عاملیت مستقل را برنمی‌تابد و با انواع نابرابری‌های بنیادین حقوقی و نظارتی، عرصه‌ سیاست را قرق کرده است، چه جایی برای این عاملیت بازتابنده باقی می‌ماند؟ ‌در ادامه، مفهوم «ذی‌نفع‌محوری» به‌عنوان جایگزینی برای شمول‌گرایی مطرح می‌شود، اما شمول‌گرایی در این اسناد، فاقد جوهره‌ عدالت است. بیانیه‌ها بر «عموم ایرانیان ذی‌نفع زندگی بهتر» تأکید دارند و از پیوند با «اقلیت خوب» در قدرت سخن می‌گویند. اما این شمول‌گرایی در عمل به معنای «حفظ منافع طبقه متوسط و نخبگان همسو» تعریف شده است، نه «بازتوزیع ثروت و قدرت». این رویکرد، در واقع قرائتی ناقص و ابزاری از نظریه‌ عجم‌اوغلو است. 

در حالی که در نظریه اصلی، شمول‌گرایی به معنای تضمین حقوق مالکیت، بازار آزاد و شکستن انحصارات رانتی بود، در نسخۀ ایرانی آن، این مفهوم به «مدیریت بهتر رانت» و هم‌زیستی با بلوک‌های قدرت تقلیل یافته است. در این فرایند، عدالت توزیعی به نفع ثبات سیاسی ذبح می‌شود و توده‌های وسیع حاشیه‌نشین از دایره‌ این «وفاق» بیرون می‌مانند. چهارمین گره نظری در فرایند «وفاق‌سازی و پل‌سازی» نمایان است. تأکید بیانیه بر «پرهیز از دوقطبی‌های خشونت‌پرور» و ضرورت «توافق‌های پشت‌پرده»، تلاشی است برای کاربست اندیشه‌های ریچارد رورتی در زمینه‌ای کاملاً متفاوت. رورتی رویکرد «وصله‌پینه‌کاری» (Tinkering) و توافق مصلحت‌آمیز را در بستر نهادهای تثبیت‌شدۀ دموکراتیک تجویز می‌کند؛ جایی که انتخابات واقعاً مسیری برای جابه‌جایی قدرت است. اما در چنین فضایی، «وفاق پشت‌پرده» نه یک کنش دموکراتیک، بلکه به یک «زیرمیزی تقسیم قدرت» میان جناح‌های برگزیده تبدیل می‌شود. این پل‌سازی، نه میان دولت و ملت، بلکه پلی میان بخش‌های مختلف الیت حاکم است که نتیجه‌اش چیزی جز دورزدن اراده‌ عمومی نیست. در نهایت، تمام این مسیر به ایده‌ «زندگی معمولی» ختم می‌شود؛ ایده‌ای که در آن معیار موفقیت، «کاهش رنج ملموس» و بهبود حداقلی کیفیت زیست روزمره تعریف شده است. در اینجا، رورتی به ابزاری برای یک «بیهوشی سیاسی» بدل می‌شود. وقتی افق کنشگری به «ثبات و رشد قطره‌چکانی» محدود می‌شود، پرسش از «عدالت بنیادین»، «حقوق شهروندی» و «آزادی» رنگ می‌بازد و در حقیقت، «امر سیاسی» به نفع اداره بوروکراتیک بحران حذف می‌شود. در واقع این «وفاق در سایه»، به قرارداد هم‌زیستی نخبگان برای تقسیم بقایا تبدیل شده است، نه اقدامی شجاعانه برای گشودن افق‌های رهایی. به همین دلیل است که این شبه‌نظریه، حتی در اوج قدرت اجرایی‌اش، توانایی اقناع و همراهی اکثریت خاموش و معترض جامعه را از دست داده است.

 بخش چهارم: از کنشگری مرزی تا تکنوکراسی سیاست

نظریه کنشگری مرزی با تقلیل «امر سیاسی» به «مدیریت فنی»، پیوندی اندام‌وار با منطق نئولیبرالیسم برقرار می‌کند. این تلاقی در پنج محور فنی‌سازی سیاست، طرد تضاد، فردگرایی نخبه‌گرا، بهینه‌سازی استخراج و تخریب همبستگی تجلی می‌یابد؛ فرایندی که در آن «عاملیت فردی» جایگزین «تغییر ساختاری» شده و سیاست‌زدایی را تحت لوای کارآمدی نهادینه می‌کند. نخستین محور، فنی‌سازی سیاست و حذف امر سیاسی است. در این پارادایم، مسائل بنیادین اجتماعی و اقتصادی از حوزه‌ تضادهای طبقاتی و انتخاب‌های جمعی خارج شده و به «ناکارآمدی‌های نهادی» یا «اختلال در شاخص‌های فنی» تقلیل می‌یابند. در اینجا فقر و بیکاری دیگر پیامد توزیع ناعادلانه قدرت نیستند، بلکه صرفاً به‌مثابه مسائل «مدیریت و حکمرانی» تعریف می‌شوند. نظریه‌ فراستخواه نیز با معرفی کنشگر مرزی به‌عنوان عاملی که با «دانش فنی و کارشناسی» گره‌ها را می‌گشاید، عملاً بحران‌هایی چون ناترازی انرژی و تورم را به مسائلی «فراجناحی» و «تکنوکراتیک» تبدیل می‌کند. نتیجه‌ این رویکرد، تنزل جایگاه شهروند به یک «مشتری» است که حق تعیین سرنوشت سیاسی‌اش به نفع نظرات کارشناسان سلب می‌شود. در لایه‌ دوم، شاهد طرد تضاد به نام «توافق‌سازی» هستیم. همان‌طورکه نئولیبرالیسم هرگونه مقاومت رادیکال را تحت عنوان «پوپولیسم» طرد می‌کند، گفتمان کنشگری مرزی نیز با نفی «دوقطبی‌های خشونت‌پرور»، لابی‌گری و مذاکره را تنها جایگزین ممکن معرفی می‌کند. این نفی تضاد، در عمل به معنای تبدیل «راهبرد موقتی اضطرار» به یک «استراتژی دائمی» است که باعث می‌شود اختلافات بنیادین سیاسی همواره به تعویق بیفتند و انسداد موجود، پشت نقاب توافق پنهان بماند. این رویکرد به فردگرایی نخبه‌گرا ختم می‌شود که در غیاب نهادهای جمعی، بار مسئولیت رفاه و تغییر را بر دوش فرد می‌گذارد. تأکید فراستخواه بر «ابتکارات و افق‌گشایی‌های هوشمندانه از طریق عاملیت‌های فردی»، کنشگر مرزی را به جانشینی ضعیف برای نهادهای میانجی و مستقل تبدیل می‌کند. در نبود سازمان‌دهی طبقاتی، این تمرکز بر نبوغ فردی نه به تغییر، بلکه به نوعی انفعال سیاسی و تنهایی سوژه در برابر ساختار منجر می‌شود. انباشت بحران‌های ساختاری در ایران، ما را به لحظه‌ای تاریخی و خطیر رسانده است؛ نقطه‌ای که در آن واکاوی دقیق و بی‌پرده برنامه‌های تمامی نیروهای سیاسی مدعی طرح اجتماعی، ضرورتی حیاتی دارد. در این میان، سنجش نسبت میان «ایده‌های تغییر» با «واقعیت‌های زندگی اکثریت» برای عبور از بن‌بست کنونی الزامی است. در همین راستا، این پنج محور در یک نقطه کانونی به هم می‌رسند: هژمونی «عقلانیت تکنوکراتیک» که امر سیاسی را به نفع مدیریت بوروکراتیک مصادره می‌کند. این وضعیت را می‌توان در شباهت شگفت‌انگیز انواع پروژه‌های اجتماعی با خاستگاه‌های ایدئولوژیک متفاوت دید و تبعات این شکل از تکنوکراسی را در حل عملی مسائل ایران سنجید.

منابع:

۱. «کنشگران مرزی»، مقصود فراستخواه (۱۴۰۱)، انتشارات گام نو.

۲. «ما ایرانیان: زمینه‌کاوی تاریخی و اجتماعی خلقیات ایرانی» (۱۳۹۴)، مقصود فراستخواه، نشر نی.

۳. «نهادها، تغییرات نهادی و عملکرد اقتصادی» (۱۳۷۷)، داگلاس سی. نورث، ترجمه محمدرضا معینی، انتشارات سازمان برنامه و بودجه.

۴. «چرا ملت‌ها شکست می‌خورند: ریشه‌های قدرت، ثروت و فقر»، (۱۳۹۲) دارون عجم‌اوغلو، و جیمز ای. رابینسون، ترجمه محسن میردامادی و محمدحسین نعیمی‌پور، نشر روزنه.

۵. «فلسفه و امید اجتماعی» (۱۳۸۴)، ریچارد رورتی، ترجمه خشایار دیهیمی و دیگران. نشر طرح نو.


لحظه ها، لذات و رنجهای علم ورزی (پوشه شنیداری )

پوشه شنیداری« لحظه ها، لذات و رنجهای علم ورزی»

مقصود فراستخواه؛  تیر 1405

این سخنرانی علمی در دانشگاه علامه طباطبایی برای استادان و دانشجویان و پژوهشگران ارائه شده است 


فایل صوتی

روشنفکری دینی؛ تاملی مجدد

: روشنفکری دینی؛ تاملی مجدد

 دکتر مقصود فراستخواه

این جلسه روز چهارشنبه، ۲۴ تیرماه از ساعت ۱۷ تا ۱۹ به صورت حضوری و آنلاین برگزار خواهد شد.
آدرس جلسه آنلاین: 

https://www.skyroom.online/ch/iaie/general-speech

آدرس  برای شرکت حضوری:

 تهران، بلوار میرداماد، بین ایستگاه مترو و میدان مادر، پلاک ۱۲۶ ، طبقه ۴ واحد

انجمن اسلامی مهندسین
کانال بله(
https://ble.ir/IAIEngineers)

سایت (https://iaiengineers.org/)

اینستاگرام (https://instagram.com/iaiengineers)

تماس با دفتر انجمن (https://ble.ir/IAI_Engineers)

لحظه‌ها و لذات علم‌ورزی


معاونت پژوهشی دانشگاه علامه طباطبائی برگزار می‌کند:شنبه‌شب‌های پژوهش

عنوان: لحظه‌ها و لذات علم‌ورزیسخنران: آقای دکتر مقصود فراست‌خواه استاد موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی
زمان و تاریخ : ۲۰ تیر ماه ۱۴۰۵ - از ساعت ۱۹ تا 20

اینجا


تبیین فراستخواه از شکست نظریه کلان استبدادی بودن جامعه ایرانی/ از «بُنه» تا آخرین سنگر شعر؛ راز بقای ایران در برزخ بی نظمی ها

تبیین فراستخواه از شکست نظریه کلان استبدادی بودن جامعه ایرانی/ از «بُنه» تا آخرین سنگر شعر؛ راز بقای ایران در برزخ بی نظمی ها

در نهصد و چهلمین نشست شب‌های بخارا، کارشناسان با مرور تجربه‌های تاریخی و فرهنگی ایران نشان دادند چگونه شبکه‌های اجتماعی، آیین‌ها و نهادهای مدنی، ستون‌های پنهان بقا و همبستگی در جامعه ایرانی را شکل داده‌اند...فراستخواه با لحنی تحلیلی نسبت به کلان‌روایت‌های تاریخی که غالباً تصویری از شکست و استبداد را بازنمایی می‌کنند، انتقاد کرد و گفت: وقتی تصویر ایران را از دریچه این کلان‌روایت‌ها می‌بینیم، پر از بی‌ثباتی، جنگ و دولت‌هایی است که می‌آمدند و می‌رفتند. اما آن ایرانی که مردم این سرزمین در آن زیسته‌اند، مجموعه‌ای از روایت‌های کوچک بود، نه آن ابرروایت‌های برساخته. بیشتر ساکنان این سرزمین با شادی‌ها و غم‌ها، در میان بی‌نظمی‌ها، نظم‌های خلاقی ایجاد می‌کردند.

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از ایکنا، در روزگاری که جامعه ایران با چالش‌های گوناگون و امواج پیش‌بینی‌نشده تاریخی و اجتماعی و به ویژه تجاوز دو قدرت اتمی آمریکا و اسراییل دست‌وپنجه نرم می‌کند، لزوم بازخوانی مفهوم «همدلی» و واکاوی ریشه‌های تاب‌آوری ایرانیان بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود. در همین راستا و به منظور ارتقای سطح آگاهی عمومی نسبت به ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی کشور برای عبور از بحران‌ها، نشست «شب همدلی» در فرهنگسرای نیاوران برگزار شد. یکی از سخنرانان این نشست دکتر مقصود فراستخواه استاد دانشگاه بود. 

هنر تاریخی ایرانیان برای بقا

مقصود فراستخواه، جامعه‌شناس با ایجاد یک پل ارتباطی میان تاریخ پرفراز و نشیب ایران و شرایط کنونی جامعه، به تشریح چگونگی تداوم حیات در این سرزمین پرداخت. او سخنان خود را با طرح پرسش‌هایی بنیادین آغاز کرد و گفت: پرسش این است: تا به حال این مسیر چند هزار ساله ایران را چگونه پیموده‌ایم؟ مردم چگونه در این سرزمین زندگی کرده‌اند و ایران چگونه باقی مانده است؟

فراستخواه با تأکید بر لزوم استخراج قاعده‌های نهادی از دل تجربه‌های زیسته و فرهنگ ایرانی، به یکی از مهم‌ترین این قواعد اشاره کرد و افزود: یکی از این قاعده‌ها به تصور من به عنوان یک دانش‌آموز، صلح در شرایط ناصالح است. ایرانیان در تاریخ پرحادثه و بی‌نظمی‌هایی که شرایط تخریب برای این جامعه و سرزمین ایجاد می‌کرد، به یک آگاهی تاریخی، یک دانش درونی‌شده از تجربه‌های خودشان و یک خرد فرهنگی دست یافتند.

وی با لحنی تحلیلی نسبت به کلان‌روایت‌های تاریخی که غالباً تصویری از شکست و استبداد را بازنمایی می‌کنند، انتقاد کرد و گفت: وقتی تصویر ایران را از دریچه این کلان‌روایت‌ها می‌بینیم، پر از بی‌ثباتی، جنگ و دولت‌هایی است که می‌آمدند و می‌رفتند. اما آن ایرانی که مردم این سرزمین در آن زیسته‌اند، مجموعه‌ای از روایت‌های کوچک بود، نه آن ابرروایت‌های برساخته. بیشتر ساکنان این سرزمین با شادی‌ها و غم‌ها، در میان بی‌نظمی‌ها، نظم‌های خلاقی ایجاد می‌کردند.

این جامعه‌شناس برای تبیین بهتر پویایی حیات اجتماعی در ایران، به شواهد تاریخی متعددی اشاره و اظهار کرد که فاتحان معمولاً تاریخ را با محوریت جنگ روایت کرده‌اند، در حالی که زندگی‌های خلاق و پویایی در بازارها، مدرسه‌ها، محله‌ها و خانه‌های ایرانی جریان داشته است.

وی در این زمینه به گزارش‌های تاریخی اشاره کرد و گفت: حتی زمانی که اسکندر به ایران می‌آید، از وجود چندین تماشاخانه خبر می‌دهد؛ یعنی زندگی، هنر، خلاقیت و معماری. مدیریت زندگی اجتماعی با مشارکت و همدلی یکدیگر برای حل مشکلات صورت می‌گرفت.

از ضرورت ساختارهای کلان تا جبران کاستی‌ها در سطح خرد و میانی

فراستخواه در بخش دیگری از سخنان خود، به الزامات ساختاری همدلی در سطح کلان جامعه پرداخت و تصریح کرد: در سطح کلان، همدلی نیاز به ساختار و حقوق دارد. با حلوا حلوا گفتن دهان شیرین نمی‌شود و همدلی ایجاد نمی‌گردد. برای شکل‌گیری ما بودن یک ملت، نیاز به صورت‌بندی ساختار قدرت و میثاق‌های اجتماعی است. تا زمانی که نظم دسترسی باز و حقوق مدنی شکل نگیرد، نمی‌توان انتظار نهادینه شدن همدلی را داشت.

با این وجود، این پژوهشگر برجسته به نقطه قوت جامعه ایرانی در جبران این ضعف‌های نهادی اشاره کرد و افزود: با وجود ضعف‌های نهادی در سطح کلان، جامعه ایرانی ظرفیت‌هایی داشت که با سازوکارهای جبرانی در سطوح میانی و خُرد، این همبستگی را حفظ می‌کرد. سطح میانی اجتماع، یعنی جایی که مردم حضور داشتند، با اخلاق، فرهنگ، اندیشه و تخیل ایرانی به جبران محدودیت‌های نهادی می‌پرداخت.

الگوهای عملی همدلی در تاریخ اجتماعی ایران

فراستخواه ضمن تشریح الگوهای تاریخی همدلی در جامعه ایران که عامل اصلی بقای چند هزار ساله این سرزمین بوده‌اند، ۱۵ مدل را در این نشست معرفی کرد.وی با اشاره به قدمت جشن‌هایی نظیر نوروز و مهرگان گفت: این آیین‌های مبادله لطف و آشتی، نارسایی‌های سطح نهادی را جبران می‌کنند. همچنین تعزیه و عزاداری‌ها بستری هستند که در آن افراد دور هم جمع می‌شوند، تسلیت می‌گویند و این ابراز اندوه باعث پیوندهای اجتماعی در لحظه‌های سخت می‌شود.

وی به تعاونی‌های سنتی مثل «بُنه» و «واره» اشاره کرد و افزود: مردم با وجود بیش از ۱۲۰۰ جنگ بزرگ در تاریخ ایران، با هم تولید و آب را تقسیم می‌کردند. اهمیت محله‌ها و استقلال نسبی آن‌ها از دیوان‌سالاری دولتی در دهه‌های گذشته نیز از دیگر مواردی بود که فراستخواه به آن پرداخت و گفت: تشکل‌های ساختاریافته اصناف نیز به مثابه سندیکا عمل می‌کردند.

سازوکارهای عام‌المنفعه

وی نهادهایی مانند «وقف» را که تولیدکننده حمام، مدرسه و دارالشفاء بودند، از ارکان این مدل برشمرد و به آیین‌های معنوی و عرفانی اشاره کرد که اقشار مختلف را گرد هم می‌آورد.آیین‌های مذهبی و نقش دین به عنوان یک ساحت فرهنگی در تقویت همبستگی؛ آیین‌های ادبی و محافل شعر و ادب به عنوان بستر تبادل اندیشه نیز از دیگر مواردی بود که فراستخواه به عنوان الگوهای عملی همدلی در تاریخ اجتماعی ایران از آن نام برد.

وی به همدلی‌های اوقات فراغت و اهمیت فضاهایی نظیر قهوه‌خانه‌ها در گفت‌وگوهای اجتماعی و همچنین همدلی‌های ورزشی، از زورخانه‌های کهن تا ورزش‌های گروهی صبحگاهی در دوران معاصر اشاره کرد و افزود: همدلی‌های خویشاوندی و شبکه‌های اعتماد فامیلی به عنوان سازوکار مقاومت در برابر حوادث و تهاجمات عمل می‌کند. نقش خاندان‌های بزرگ در حفظ حافظه سرزمینی و مدیریت بحران‌ها در برابر مهاجمان نیز مهم است.

از دیگر مواردی که این جامعه‌شناس بدان اشاره کرد دیوان و سامان اداری بود؛ وجود لایه‌ای به نام «مستوفیان» در دولت که به گفته وی صرفاً ابزار سلطه نبودند، بلکه منافع مردم را دنبال می‌کردند. 

همدلی با خود؛ آخرین سنگر انسان ایرانی در برابر فجایع

فراستخواه پانزدهمین و شاید تامل‌برانگیزترین مدل همدلی را «مدل همدلی با خود» نامید و در این باره بیان کرد: در ایران ظرفیت‌هایی بود که سبب می‌شد انسان ایرانی بی‌پناه، سعی کند به خودش دلداری دهد. شاعران ایران یکی از پایه‌های این همدلی هستند؛ با صورت‌های خیال و تأملات لطیف شاعرانه. وی خوانش آثار حافظ، خیام و مولانا را ابزاری برای تعالی احساسات و تاب‌آوری در برابر سختی‌ها دانست.

وی در پایان سخنان خود با تاکید بر اهمیت «دیگری‌پذیری» در ادبیات ایران، اظهار کرد: آسمان ایران بسیار پر ستاره است. این آسمان پر ستاره، همان ذخیره فرهنگی و تمدنی ایران است که سعی کرده معرفت را پشتیبانی و احساسات را تعالی بخشد تا انسان‌ها در شرایط قطبی، بیگانگی و ناهمدلی، با هم همدلی کنند.

۲۱۶۲۱۶

کد مطلب 2242402

سیستم حتی قادر نیست از عقلانیت درونی خود بهره ببرد.

اینجا



عقل محاسبه گر سیاست ایران مختل شده/ ایدئولوژی به آن انسجام کاذب داده و امر سیاسی بر امر سیاستگذاری غلبه پیدا کرده

یک جامعه شناس می گوید ساختار حکمرانی قادر نیست از عقلانیت درونی خود سیگنال بگیرد.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، مقصود فراستخواه، جامعه‌شناس، در بخشی از میزگرد تحلیل اوضاع اجتماعی ایران با اشاره به پیامدهای گسست میان ساختار حکمرانی و جامعه، گفت: هنگامی که یک سیستم تلاش می‌کند همه عرصه‌ها را مهار، تصرف و به مستعمره خود تبدیل کند، شبکه عصبی آن از کار می‌افتد و دیگر قادر نیست از جامعه اطلاعات، نشانه‌ها و پیام‌های لازم را دریافت کند.
فراستخواه ادامه داد: وقتی سیناپس‌های یک سیستم کار نمی‌کند، آن سیستم حتی قادر نیست از عقلانیت درونی خود، بروکراسی، کارشناسان و مدیران میانی‌اش سیگنال دریافت کند؛ چه برسد به اینکه از عقلانیت جامعه بهره ببرد.

بررسی کارنامه علینقی عالیخانی

فایل صوتی بحث فراستخواه در این نشست


اینجا

 

انجمن علمی علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی

و پویش راه باریک آبادانی با همکاری پویش فکری توسعه

و مرکز مطالعات سیاسی-اقتصادی دانشگاه شهید بهشتی برگزار می‌کنند:

بررسی کارنامه علینقی عالیخانی

( به مناسبت سالگرد درگذشت وی ):‌
سخنرانان:
دکتر مقصود فراستخواه( استاد مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی )
دکتر فرهاد نیلی ( نماینده اسبق ایران در بانک جهانی )
دکتر برزین جعفرتاش( پژوهشگر توسعه و سیاست‌گذاری صنعتی )
دبیرنشست:
امیرحسین زیدیحیایی ( دبیر انجمن علمی علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی )
تاریخ برگزاری: یکشنبه ۷ تیر ماه
زمان : ساعت ۱۷
مکان: به صورت مجازی در بستر اسکای روم

جهت ثبت نام به آیدی درج شده در تلگرام پیام دهید:
@Abadani_Iran2

️
@SBUpolitics️ @abadani_iran️ @CEPS_SBU️ @pooyeshfekri

عاشورا را از مصرف سیاسی و ایدئولوژیک نجات دهیم

اینجا

khabaronline.ir/xq2Qh

اینجا

دکتر مقصود فراستخواه: عاشورا را از مصرف سیاسی و ایدئولوژیک نجات دهیم

به گزارش اندیشه ما- اولین جلسه از سلسله نشست های خانه اندیشمندان علوم انسانی، به مناسبت ایام عاشورا در سال 1405 شنبه سی ام خرداد با سخنرانی دکتر مقصود فراستخواه با عنوان« صورت بندی وبی صورتی عاشورا» برگزار شد. 

دکتر مقصود فراستخواه از  جامعه‌شناسان و اندیشمندان معاصر ایران است که آثار متعددی در حوزه دین، جامعه، آموزش عالی و روشنفکری دینی منتشر کرده است. او در آثار و سخنرانی‌های خود بر خوانش‌های انتقادی و انسان‌گرایانه از دین و سنت تأکید دارد و می‌کوشد میان میراث دینی، علوم انسانی جدید و مسائل جامعه معاصر پیوندی تازه برقرار کند.

دکتر مقصود فراستخواه در این سخنرانی با نقد بهره‌برداری‌های سیاسی، ایدئولوژیک و تاریخی از عاشورا، بر ضرورت بازگشت به «بی‌صورتی عاشورا» تأکید می‌کند؛ ساحتی که در آن حقیقت این واقعه فراتر از گفتمان‌ها و منافع قدرت آشکار می‌شود.

وی عاشورا را یک رویداد وجودی و انسانی می‌داند که انسان را با مفاهیمی چون رنج، آزادگی، وفاداری، شجاعت، رعایت و عظمت روح روبه‌رو می‌سازد. فراستخواه با بهره‌گیری از پدیدارشناسی و اخلاق فضیلت، امام حسین(ع) را نماد آگاهی دردناک، مقاومت در برابر شرارت و حماقت، و پیوند شگفت‌انگیز حماسه و مظلومیت معرفی می‌کند متن کامل سخنان ایشان را در ادامه می خوانید:

بسم الله الرحمن الرحیم

سلام عرض می‌کنم خدمت برادران و خواهران گرامی. به نام خداوند قادر و مهربان، پروردگار شهیدان؛ و با درود بر راستی و صدقی که از واقعه‌ی عاشورا تجلی یافت.

بحث امروز ما پیرامون رویدادی است که تاکنون صورت‌بندی‌های مختلفی از آن ارائه شده و روایت‌های گوناگونی پیرامونش شکل گرفته است. گفتمان‌های متعددی از چشمه‌ی عاشورا سیراب شده‌اند؛ از گفتمان‌های هویتی و سیاسی گرفته تا گفتمان‌های مسلکی، ایدئولوژیک و حکومتی. متأسفانه عاشورا بارها دستمایه‌ی استعمال تاریخی قرار گرفته و به تعبیری «مصرف» شده است؛ گاهی حتی این فاجعه‌ی عظیم تراژیک، در نازل‌ترین و سطحی‌ترین شکل خود به مصرف رسیده است. با این حال، این عظمت خود عاشوراست که تاب آورده و در برابر این حجم از تقلیل و مصرف شدن، دوام آورده است. به تعبیر متفکرانی چون محمد ارکون، همان‌گونه که خودِ رسالت، در اصل «تاریخ رستگاری» بود اما رفته‌رفته به «تاریخ پیروزی» تقلیل یافت، عاشورا نیز دچار چنین استحصالاتی شده است.

مروری بر قرائت‌ها و صورت‌بندی‌های عاشورا

نزدیک به سی سال پیش، بنده بحثی را تحت عنوان «هرمنوتیک عاشورا» مطرح کردم و ده قرائت مختلف از این واقعه را مورد بازخوانی قرار دادم (این مباحث در اواخر خرداد سال هفتاد و هفت در مطبوعات منتشر شد که پژوهشگران و طلاب عزیز می‌توانند برای نقد این سیاه‌مشق‌های ناچیزِ یک دانش‌آموز، به آن‌ها مراجعه کنند). در آنجا تلاش کردم قرائت‌های غلوآمیزی که از عاشورا ارائه شده است را در حد توانِ یک محصل، بررسی و نقد کنم؛ و سپس به سراغ قرائت‌های ابزاری از عاشورا رفتم.

به عنوان مثال، در تاریخ می‌خوانیم که محمدعلی‌شاه قاجار در شب‌های عاشورا با پای برهنه به کوچه می‌آمد و در چهل مسجد شمع روشن می‌کرد؛ یا سران قاجار با برپایی تکیه‌ی دولت و مجالس مرثیه، ارادت خود را به نمایش می‌گذاشتند. در همان مقطع پیش از مشروطه، انسان آزاده‌ای چون میرزا آقاخان کرمانی فریاد برمی‌آورد که حاکمان به جای این ظاهرسازی‌ها، از ظلم به مردم پرهیز کنند و جامعه را به ورطه‌ی فقر نکشانند. چرا که یکی از وصایای اکید پیامبر اکرم (ص) این بود که به آیندگان سفارش کردند: «هر کس پس از من مسئولیت این امت را بر عهده می‌گیرد، مردمِ مرا فقیر نکند». اما میرزا آقاخان به درستی نقد می‌کرد که حاکمان به جای عمل به این سیره، تنها بساط تعزیه را گسترش می‌دهند. البته در کنار تعزیه‌های صمیمانه و خالصانه‌ی توده‌ی مردم، چنین مصرف‌گرایی‌های سیاسی و ابزاری نیز از عاشورا صورت می‌گرفت.

قصد داشتم ابتدای بحثم را به مروری بر همین نحوه‌ی مصرف عاشورا، استعمال کاربردی و گفتمانیِ آن و صورت‌بندی‌های (آرتیکولاسیون‌های) مختلف آن اختصاص دهم، اما برای رعایت حوصله‌ی شما عزیزان، صمیمانه از این بخش می‌گذرم و پرداختن به این قاب‌بندی‌های نظری را به فرصتی دیگر موکول می‌کنم.

گذار به بی‌صورتی عاشورا؛ عبور از حجاب گفتمان‌ها

بحث امشب من درباره‌ی «بی‌صورتیِ عاشورا» است؛ عاشورا، فارغ از تمام این مفصل‌بندی‌ها و قاب‌بندی‌ها. چنانکه حضرت مولانا می‌فرماید:

صورت از بی‌صورتی آمد برون / باز شد که اِنّا اِلَیهِ راجِعون

تمام معنای اصیل و حقیقت ناب عاشورا، در عمق همان بی‌صورتی‌ها نهفته است؛ پیش از آنکه گفتمان‌ها، قدرت‌ها، ساختارها و غرض‌های بشری در آن تصرف کنند. آن مراد و مضمونِ عالی عاشورا که غالباً مستور و محجوب مانده است. باز به تعبیر مولوی:

صورت از معنی چو شیر از بیشه دان / یا چو آواز و سخن زاندیشه دان

امشب می‌خواهم با بضاعت ناچیز یک دانش‌آموز، اشاره‌ای داشته باشم به پاره‌ای از آن معانیِ درونی و مضامینِ مرکزی که فراسوی این صورت‌بندی‌های گفتمانی قرار دارند:

ای خدا جان را تو بنما آن مقام / کاندر او بی‌حرف می‌روید کلام

مقصود من آن حس درونی و عمیقی است که با نام عاشورا و با یاد حسین بن علی (ع) بر دل‌ها می‌نشیند؛ حسی ناب، پیش از آنکه دستخوشِ دستکاریِ روایات، اغراض، منافع، مقتضیات ساختاری و بازی قدرت‌ها شود. در آن بی‌صورتیِ محض است که معنای این حدیث شریف تجلی می‌یابد:

«إِنَّ لِقَتْلِ الْحُسَیْنِ حَرَارَةً فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لَا تَبْرُدُ أَبَداً»

(همانا از کشته شدن حسین، حرارتی در دل‌های مؤمنان برافروخته است که هرگز سرد نخواهد شد).

این حرارتی که خیال حسین (ع) در دل‌ها ایجاد می‌کند چیست؟ در این ساحت، دیگر هیچ صورت‌بندیِ نظری، هیچ تصرفِ عقل ابزاری، و هیچ کردار گفتمانی (Discourse) در کار نیست؛ هیچ غرضِ هویتی، سیاسی، مذهبی یا مسلکی وجود ندارد:

حرف و صوت و گفت را بر هم زنم / تا که بی‌این هر سه با تو دم زنم

مواجهه‌ی وجودی و پدیدارشناختی با رویداد عاشورا

در این مقام، دیگر حرف‌ها و اصواتِ روزمره‌ی ما داستان را شلوغ نمی‌کند. خودِ حسین (ع)، خودِ واقعه و خودِ فاجعه، بی‌هیچ قالبِ تئوریک و بدون هیچ تصرفِ ذهنیِ سوژه‌محور (Subjective)، و به دور از استعمال تاریخی، در دل‌های ما قرینِ درکِ حسی از عظمتِ یک «روح» و شکوهِ یک «حیات معنوی» می‌شود.

دوستان و فضلای عزیزی که در جلسه حضور دارند، نیک می‌دانند که در اینجا ما باید از آن فرضِ دوگانه‌ی دکارت و سوژه‌محوری (مانند کوژیتو ارگو سوم / Cogito, ergo sum) که مبتنی بر تقابل «سوژه» (شناساگر) و «ابژه» (متعلق شناسایی) است، فاصله بگیریم. عاشورا و سیدالشهدا (ع) دیگر برای ما یک «ابژه» نیستند که بخواهیم در آن‌ها تصرف ذهنی کنیم، استعمال گفتمانی داشته باشیم یا حتی مصرفِ صِرفاً مذهبی کنیم؛ چرا که حسین (ع) خودِ مذهب نیست، بلکه فراتر از مرزهای ظاهریِ مذاهب است.

عاشورا در بی‌صورتیِ خود، صرفاً یک روز در تقویمِ سالنامه‌ی مذهبی نیست؛ یک واقعه‌ی انسانی و فرامذهبی است. عاشورا تنها بخشی از مناسک نیست (هرچند آیین‌ها و مناسک جایگاه محترم خود را دارند). حسین بن علی (ع) ابژه‌ی پرمصرفِ مراسماتِ دولتی و شبه‌دولتی، یا سازوکار و مصالحِ یک ایدئولوژی نیست؛ بلکه یک «رویدادِ وجودی» است که ما در لحظه‌ای ناب، با او هم‌زمان می‌شویم.

شما در یک لحظه با یک رویداد (Event) هم‌زمان می‌شوید. در این ساحت، عاشورا دیگر یک امرِ ماضی و مربوط به گذشته نیست، بلکه «اکنونیت» دارد و در جانِ ما طنین می‌اندازد. در اینجا مواجهه‌ی ما با عاشورا، یک مواجهه‌ی اگزیستانسیال (Existential) و وجودی است؛ یعنی با تمامِ تنش‌های آن سهیم می‌شویم. دیگر با عقل ابزاری به سراغش نمی‌رویم و حتی در پی تفسیر و تأویلِ محققانه و غرض‌ورزانه نیستیم. در اینجا، این ما نیستیم که به عنوان یک «ذهن» می‌خواهیم در واقعه تصرف کنیم، بلکه این «واقعه» است که در ما تصرف می‌کند! این نکته‌ی بسیار مهمی است.

میزان ماندگاری ما در این هم‌زمانی، و میزان سهیم شدنِ ما در این واقعه، بستگی به نسبتی دارد که با این سطح از نثار، فداکاری و آزادگی پیدا می‌کنیم. نسبتی که در اینجا شکل می‌گیرد، از جنسِ شفقت (Empathy) است، نه عقلانیتِ ابزاری. سرشار از حس شفقت می‌شوید و این رویداد، شما را از خود لبریز می‌کند. این ارتباطِ لحظه‌ای با حیرت در امرِ حسین و حیرت در رنجِ حسین، یک امرِ عمیقاً وجودی است.

همان‌طور که استاد عزیزم جناب دکتر بهشتی اشاره کردند، با مرور نیایش‌های سیدالشهدا (ع) می‌توان دریافت که ایشان چگونه در این رنج‌ها غوطه‌ور شدند. ما نیز باید این مسیر را چنین تجربه کنیم. به لحاظ پدیدارشناختی (Phenomenological) ـ که بنده به عنوان یک معلم و پژوهشگرِ کوچک در روش تحقیق بر آن تأکید دارم ـ ما باید با تعلیقِ احکام و پیش‌فرض‌های ذهنی خود (اپوخه / Epoché)، به سوی خودِ امور (To the things themselves) بازگردیم؛ بدون فیلترِ منافع، عادت‌ها، تعلقات و گرایش‌های پیشین. در این تعلیقِ ذهنی است که می‌توانیم با خودِ واقعه روبه‌رو شویم و تمنای حضور کنیم:

کجایید ای شهیدان خدایی / بلاجویان دشت کربلایی

کجایید ای سبک‌روحان عاشق / پرنده‌تر ز مرغان هوایی

این تمنا، طلبِ هم‌زمانی و مشارکت در این واقعه است. ما در معرضِ یک تجربه‌ی بی‌واسطه و عمیق قرار می‌گیریم.

آگاهیِ دردناک و تقابل با شرارت و حماقت

اجازه دهید مثالی عرض کنم. ما در وجودِ حسین بن علی (ع)، گواه و شاهدِ یک وضعیتِ وجودی از «آگاهیِ دردناکِ یک انسانِ تنها» هستیم. انسانِ تنهایی که با آگاهی‌های تلخِ زمانه‌ی خود درگیر است و زجه‌ی دردناکِ آگاهیِ او را می‌توان از لابه‌لای خطبه‌هایش شنید؛ آنگاه که می‌فرماید:

«النَّاسُ عَبِیدُ الدُّنْیَا، وَ الدِّینُ لَعْقٌ عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ…»

(مردم بندگانِ دنیای‌اند و دین تنها لقلقه‌ی زبانِ آن‌هاست…)

ببینید غربت و تنهاییِ یک انسانِ آگاه را در میان آن همه هزاران مسلمان، قاریِ قرآن، دستگاهِ خلافت، مناره‌ها، اذان‌ها و شعائرِ حج! او رنجِ این آگاهی را از عرفات تا کربلا به دوش می‌کشد؛ بی‌کس، تنها با گروهی اندک از یاران و خانواده‌ی وفادار، در میانه‌ی میدانِ شرارت و جهالت.

«دیتریش بونهوفر» (Dietrich Bonhoeffer)، کشیش و متفکر آلمانی که در زندان‌های آلمان نازی اعدام شد، در کتاب «نامه‌ها و یادداشت‌هایی از زندان» به زیبایی شرح می‌دهد که مشکلِ اساسیِ بشر فقط «شرارت» نیست، بلکه فجایعِ بزرگ از ترکیبِ شرارت به اضافه‌ی «حماقت» زاده می‌شوند. شرایطِ امکانِ وقوع یک فاجعه را، پیوندِ شرارت و حماقت فراهم می‌آورد.

حسین (ع) نیز دقیقاً با جهالت و حماقت درگیر است. هنوز نسل دوم پس از پیامبر (ص) نیامده، ارزش‌ها دگرگون شده، قدرت و دین دچار استحاله گشته‌اند. البته منظور از حماقت، پایین بودنِ ضریب هوشی (IQ) یا نداشتنِ تحصیلات نیست؛ بلکه حماقتِ مد نظر، حالتی مخدوش از درکِ اجتماعی و بی‌خردیِ زمانه است. غیابِ سطحِ بالغی از درک جمعی و حضورِ فقر فرهنگی، همان مزرعه‌ای است که فاجعه در آن می‌روید.

اخلاق فضیلت و عظمت روح اباعبدالله (ع)

در این چند روزی که قرار شد در این خیمه و بارگاه مشارکتی داشته باشم، به یادداشت‌ها و دل‌نوشته‌های چند دهه‌ی گذشته‌ام (از دهه‌ی شصت تا کنون) رجوع کردم. باور بفرمایید، آنچه بیشتر از همه در این اوراق توجهم را جلب کرد و آثارش همچنان در وجودم، در کلاس، در خیابان و در میان رنج‌ها و شادی‌های این سالیانِ ملت ما باقی مانده، همین مضامینِ بی‌صورتیِ عاشورا بود. کلماتی که در یادداشت‌هایم برجسته بودند عبارت بودند از: رنج، تقدیر، وفا، نثار، شرم، شهامت، رعایت، مراقبت، شرف، گذشت، آزادگی و عظمتِ روح.

من با بضاعت اندکم کتاب‌های تاریخی متعددی درباره‌ی عاشورا خوانده‌ام، اما کتابی که در جوانی از مرحوم ابوعبدالله زنجانی (چاپ ۱۳۱۴، با حاشیه‌ی عباسقلی چرندابی) خواندم، به دلیل پرداختن به همین «عظمتِ روحِ اباعبدالله»، همچنان در سقف اندیشه‌ی من می‌درخشد.

اگر بخواهیم این مضامین را با ادبیات و صورت‌بندی‌های اخلاق‌پژوهیِ معاصر (Ethics) تطبیق دهیم، فیلسوفان اخلاقِ امروز در دانشگاه‌های جهان (مانند لیندا زاگزبسکی در بحث فضیلت‌های ذهن) به این نتیجه رسیده‌اند که تمرکزِ صرف بر «حُسن و قبح افعال» (خوب یا بد بودنِ خودِ کارها) محدودیت دارد. آن‌ها افق تازه‌ای گشوده‌اند تحت عنوان «اخلاق فضیلت»؛ با این محوریت که مسئله‌ی اصلی، حُسن و قبحِ «فاعلان» است، نه فقط «افعال». فاعل باید خوب باشد.

موقعیت (Position) و ریختارِ وجودیِ انسان باید اصلاح شود. اگر کاسه کج باشد، آبی در آن نمی‌ماند؛ کاسه باید درست قرار گیرد تا قطره‌ای در آن بچکد. انسان باید در پشت باجه‌ی بانک، در مسندِ قدرت، در جایگاهِ سیاست‌گذاری، در مقامِ تدریس و در درون خانواده، «فاعلِ خوبی» باشد. ما باید فاعلِ خوب پرورش دهیم. این همان چیزی است که «نسیم طالب» از آن به عنوان «گرو گذاشتن پوست خود در بازی» (Skin in the Game) یاد می‌کند؛ اینکه وقتی سیاست‌مداری تصمیمی می‌گیرد، آیا به قیمتِ و عواقبِ آن برای شهروندان آگاه است و آن را رعایت می‌کند؟

در عاشورا، ما با تجربه‌ی شگرفِ رنج مواجهیم؛ اما این فاعل (امام حسین علیه‌السلام)، این رنج را چگونه تاب می‌آورد و به کدامین دریا متصل است؟

زین یمی دریاست، گر با دریاست / بر او قطره و دریا دریاست

این ظرفیت و عظمت فاعل، ریشه در تربیتی الهی دارد؛ وقتی که فریاد برمی‌آورد:

«أَلَا وَ إِنَّ الدَّعِیَّ ابْنَ الدَّعِیِّ قَدْ رَکَزَ بَیْنَ اثْنَتَیْنِ، بَیْنَ السِّلَّةِ وَ الذِّلَّةِ، وَ هَیْهَاتَ مِنَّا الذِّلَّةُ، یَأْبَى اللَّهُ ذَلِکَ لَنَا وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ حُجُورٌ طَابَتْ وَ طَهُرَتْ…»

(آگاه باشید که این زنازاده‌ی فرزند زنازاده، مرا بین دو چیز مخیر کرده است: بین شمشیر کشیدن و یا تن به ذلت دادن؛ و هیهات که ما تن به ذلت دهیم! خدا و رسولش و مؤمنان و آن دامن‌های پاک و پاکیزه‌ای که ما را پرورانده‌اند، این را بر ما نمی‌پذیرند…)

این همان حُسنِ فاعل است؛ تربیتی که رو به سوی نور دارد («اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ»). پوزیشن و جایگاهِ درست، یعنی تنظیم کردن خود با ارزش‌های والای انسانی، رعایتِ حقوق دیگران، و شنیدنِ صدای دیگری.

اوج رعایت و حماسه در دل تراژدی

یکی از پررنگ‌ترین کلماتی که در یادداشت‌هایم یافته بودم، مفهوم «رعایت» بود. ببینید سیدالشهدا (ع) در اوج تنهایی و غربتِ شب عاشورا، چگونه یارانش را رعایت می‌کند:

«وَ الْقَوْمُ إِنَّمَا یَطْلُبُونَنِی، وَ لَوْ أَصَابُونِی لَهَوْا عَنْ طَلَبِ غَیْرِی… هَذَا اللَّیْلُ قَدْ غَشِیَکُمْ فَاتَّخِذُوهُ جَمَلًا»

(این قوم تنها در پی من هستند و اگر به من دست یابند، از دیگران دست می‌کشند… اکنون تاریکی شب شما را فراگرفته است؛ آن را چون شتری راهوار برگیرید و بروید).

او با صمیمیت به یارانش می‌گوید: من وفای شما را دیدم، اما نیازی نیست جان شما فدا شود؛ از تاریکی شب استفاده کنید و بروید. این اوجِ رعایتِ انسانی در بی‌صورتیِ عاشوراست.

از سوی دیگر، همین انسانِ سرشار از شفقت، وقتی پا به میدانِ شجاعت و شهامت می‌گذارد، با صلابت می‌خروشد:

«وَ اللَّهِ لَا أُعْطِیکُمْ بِیَدِی إِعْطَاءَ الذَّلِیلِ، وَ لَا أُقِرُّ لَکُمْ إِقْرَارَ الْعَبِیدِ (ولا أَفِرُّ فِرَارَ الْعَبِیدِ)»

(به خدا سوگند که چونان خوارشدگان دستِ تسلیم به شما نمی‌دهم و همانند بردگان اقرار به خواری نمی‌کنم/یا از میدان نمی‌گریزم).

او اهل جنگ‌افروزی نبود؛ بارها پیشنهاد داد که اگر مرا نمی‌خواهید، بگذارید به گوشه‌ای از این سرزمینِ پهناور بروم و زندگی‌ام را بکنم. اما وقتی خواستند به زور از او بیعت بگیرند، ذلت را نپذیرفت.

هنگامی که فارغ از روایت‌های مغرضانه و تحلیل‌های مبتنی بر ساختار قدرت با عاشورا روبه‌رو می‌شویم، یکی از دردناک‌ترین مواجهه‌ها، درکِ «مظلومیتِ حسین» است. همان‌طور که یکی از اساتید فرمودند، ما در نقدِ سنت‌ها باید بسیار مراقب باشیم؛ چرا که پشتِ این سنت‌ها، تجربه‌های زیسته‌ی عمیقی نهفته است که نباید لطمه ببینند. اگر سنت‌ها را بی‌محابا در هم بشکنیم، آن تجربه‌های ناب نیز گم خواهند شد.

شما در عاشورا، یک «قهرمان» را می‌بینید که در وضعیتِ حیرت‌آورِ «مظلومیت» قرار دارد. این یعنی پیوندِ شگرفِ حماسه و تراژدی؛ یک حماسه‌ی بی‌نظیر که پشت‌بندِ آن، یک تراژدیِ عمیق نهفته است. او شجاع است، اما به غایت مظلوم.

در پایان، صمیمانه و به عنوان برادری که سالیانی بیش از برخی جوانانِ عزیزِ حاضر در جلسه عمر کرده است، تجربه‌ی کودکی‌ام را با شما در میان می‌گذارم. من از کودکی با مفهومِ مظلومیتِ حسین (ع) درگیر بودم. می‌دانستم که او امام است، عالم است، شجاع است و دانا؛ اما آنچه مرا رها نمی‌کرد، همین مظلومیتِ او بود. گاه این مظلومیت را با زبانِ قهرمانِ داستان‌های کودکانه‌ام زمزمه می‌کردم.

با پوزش از محضر شما که زبان رسمی و ملیِ همه‌ی ما فارسی است، اجازه می‌خواهم از فرهنگ پهناور ایران‌زمین بهره بگیرم و کلامم را با مرثیه‌ای سوزناک به زبانِ فاخرِ تُرکی (که تداعی‌گر حس و حال ادبیات مقاومت و صمد بهرنگی‌ها برای من در دوران کودکی بود) به پایان ببرم:

مظلوم حوسین میداندا تک قالیب…

اوخ‌لارا، نیزه‌لره آماج اولوب…

حوسین جان، دئییرلر کیم‌دیر بو؟

(حسینِ مظلوم در میدان تنها و بی‌کس مانده… پر و بال او آماج تیرها و نیزه‌ها شده است… سپاه ستم با خود می‌گویند این حسین کیست که چنین پروای جان خویش از دست داده؟ نمی‌دانند که او چشم به حقیقت دوخته و غرق در استماعِ حق شده است).

سلام بر او و سلام بر همه‌ی شهیدانِ آزاده‌ی تاریخ.